Trầm cảm là gì và thuốc chống trầm cảm có tác dụng dược lý như thế nào?

Trầm cảm là một trạng thái bệnh lý của cảm xúc, biểu hiện bằng quá trình ức chế toàn bộ hoạt động tâm thần. ở thể trầm cảm điển hình triệu chứng thường biểu hiện bằng khí sắc trầm, mất mọi quan tâm hay thích thú, mệt mỏi và không muốn hoạt động; các triệu chứng phụ như giảm sự tập trung chú ý, ý tưởng bị tội và không xứng đáng, giảm tính tự trọng và lòng tự tin, rối loạn giấc ngủ, ảm đạm bi quan, ý tưởng và hành vi tự huỷ hoại hoặc tự sát, ăn ít ngon miệng… kéo dài ít nhất 2 tuần.

Khi bệnh nhân được chẩn đoán xác định là trầm cảm, thì một trong số các liệu pháp sẽ được đưa ra như sau:

• Liệu pháp hóa dược bằng nhóm thuốc chống trầm cảm truyền thống (nhóm ức chế MAOI) và thuốc chống trầm cảm thế hệ mới (ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin, ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephirin, tăng dẫn truyền noradrenalin đặc hiệu trên serotonin) hoặc kết hợp với các thuốc bình thần, chống loạn thần, thuốc điều chỉnh khí sắc.
• Liệu pháp sốc điện được chỉ định cho các trường hợp trầm cảm không đáp ứng thuốc hay có ý tược tự sát.
• Liệu pháp kích thích từ xuyên sọ thường được lựa chọn cho các trường hợp trầm cảm vừa và nhẹ.
• Liệu pháp tâm lý.

Ở đây, chúng ta tập trung tìm hiểu về các nhóm thuốc có liên quan đến sự thay đổi của serotonin trong cơ thể, có khả năng dẫn đến “Hội chứng serotonin”.

• Đối với nhóm thuốc chống trầm cảm ức chế MAO: MAO là enzym quan trọng tham gia vào chuyển hóa và làm mất hoạt tính của các chất trung gian hóa học có bản chất là các monoamin như: noradrenalin, serotonin, dopamin. Enzym MAO có 2 loại, phân bố ở các cơ quan trong cơ thể, một là ở não (MAOA và hai là ở các mô như ruột, phổi, gan, mạch máu... (MAOB). Thuốc  ức chế MAO không chọn lọc có tác dụng ức chế cả MAOA và MAOB làm tăng các chất trung gian hóa học ở cả trung ương và ngoại vi. Vì vậy, gây nhiều tác dụng không mong muốn.  Còn thuốc ức chế MAO chọn lọc chỉ ức chế có chọn lọc MAOA ở não, có tác dụng chống trầm cảm tương tự loại ức chế không chọn lọc nhưng ít tác dụng không mong muốn và độc tính hơn.
• Thuốc chống trầm cảm ba vòng: có tác dụng ức chế thu hồi noradrenalin và serotonin về các hạt dự trữ ở đầu mút dây thần kinh, làm tăng nồng độ các chất này ở khe synap, kháng cholinergic, kháng histamin nhẹ.
• Thuốc ức chế chọn lọc thu hồi serotonin: thuốc có tác dụng ức chế chọn lọc thu hồi serotonin về ngọn sợi thần kinh. Tác dụng chống trầm cảm của thuốc tương tự nhóm thuốc chống trầm cảm ba vòng. Tuy nhiên, do thuốc không ức chế adrenergic, không kháng cholineric nên ít gây tác dụng phụ trên hệ tim mạch hơn các nhóm còn lại.

Khi bệnh nhân phải sử dụng thuốc chống trầm cảm, việc phải thận trọng nhất phải quan tâm đó là lựa chọn có nên kết hợp thuốc hay không hoặc nên kết hợp như thế nào, liều lượng, lộ trình điều trị… Vì một số loại thuốc khi kết hợp với nhau có thể làm tăng nồng độ serotonin trong cơ thể, điều này có thể gây ra hậu quả khó lường, ví dụ như kết hợp thuốc chống trầm cảm và thuốc đau đầu.

Tìm hiểu về hội chứng serotonin

Serotonin là một chất trung gian hóa học của hệ thần kinh trung ương, nó có tác dụng trên các cơ quan đích như hệ tiêu hóa, hệ thần kinh, hệ tiết niệu, hệ tim mạch,.... Bình thường serotonin sẽ lưu hành trong cơ thể ở một nồng độ nhất định. Nếu như vì một nguyên nhân nào đó, làm cho nồng độ serotonin tăng quá mức thì từ đây sẽ dẫn đến một hội chứng gọi là “Hội chứng serotonin”.  Hội chứng serotonin là một tình trạng tăng hoạt động serotonergic của hệ thần kinh trung ương thường liên quan đến thuốc, nó có thể đe dọa đến tính mạng. 2 nhóm rối loạn  chính bao gồm tăng thân nhiệt nặng và hoạt động cơ quá mức. Bệnh nhân có thể có các biểu hiện cụ thể như: tay chân run, bứt rứt, khó phối hợp vận động, nhịp tim nhanh, tăng huyết áp, dễ giật mình, nôn, co giật cơ, sốt ra nhiều mồ hôi, ớn lạnh, đi đứng không vững và tiêu chảy dẫn đến nhiễm toan chuyển hóa, globin cơ niệu kịch phát, tổn thương thận cấp tính và đông máu rải rác trong lòng mạch, có nguy cơ gây tử vong.

Cơ chế chính trong hội chứng này là sự gia tăng nồng độ serotonin trong cơ thể.

Serotonin là một chất dẫn truyền thần kinh nguồn gốc từ Tryptophan. Serotonin trung ương có tác dụng giúp điều hòa sự tỉnh táo, điều nhiệt, hành vi tình cảm, tình dục và nôn, còn serotonin ngoại vi thì điều hòa nhu động ruột và trương lực mạch máu. Có 7 thụ thể serotonin chính trong đó thụ thể 5HT là thụ thể quan trọng nhất ở trong hội chứng Serotonin này. 

Các nguyên nhân có thể tác động gây ra hội chứng serotonin bằng cách tác động lên thụ thể hoặc làm tăng nồng độ Serotonin trong khi sinap. Ngoài ra, 2 enzyme CYP2D6 và CYP3A4 cũng liên quan đến sự điều hòa chuyển hóa của serotonin. 

Các loại thuốc có thể dẫn tới hội chứng serotonin nếu sử dụng không đúng cách:

• Thuốc chống trầm cảm ba vòng.
• Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine (SNRIs).
• Thuốc ức chế monoamine oxidase.
• Thuốc điều trị đau nửa đầu (nhóm triptan).
• Thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRIs).
• Các loại thực phẩm chức năng từ thảo mộc: cao chiết cây ban, Nhân sâm.
• Các thuốc gây nghiện LSD, Ecstasy, Cocaine, Amphetamine.
• Một số loại thuốc trị ho có chứa thành phần dextromethorphan.

Việc chẩn đoán hội chứng serotonin còn có khá nhiều hạn chế ở những trường hợp bệnh nhân có biểu hiện triệu chứng nhẹ và vừa. Hiện tại chưa có xét nghiệm để chẩn đoán hội chứng serotonin. Cơ sở chẩn đoán chủ yếu dựa vào triệu chứng lâm sàng, tính chất bệnh kết hợp với tiền sử sử dụng thuốc trước đó. Có 2 tiêu chuẩn chính phụ vụ cho việc chẩn đoán hội chứng serotonin là tiêu chuẩn Stenbach và tiêu chuẩn Hunter, trong đó tiêu chuẩn Hunter được áp dụng nhiều nhất do có giá trị chẩn đoán trên trên lâm sàng. 

Các triệu chứng lâm sàng của hội chứng serotonin không mang tính chất đặc trưng cho bệnh, mà ngoài ra nó còn có thể xuất hiện trong các bệnh lý khác ví dụ như hội chứng ác tính do thuốc an thần, tăng thân nhiệt ác tính, độc tính của các thuốc kích thích thần kinh giao cảm, ngộ độc thuốc anticholinergic, hội chứng cai thuốc, nhiễm trùng thần kinh trung ương… Vậy nên khi người bệnh có một trong số các triệu chứng trên cũng chưa thể khẳng định cho chẩn đoán “ hội chứng serotonin” mà cần phải loại trừ các khả năng khác có thể nghĩ đến.

Trước nhu cầu điều trị các chứng bệnh tâm – thần kinh hiện nay thì chúng ta cần phải được thăm khám và tư vấn trực tiếp từ bác sỹ chuyên khoa hơn là tự ý mua thuốc về sử dụng để tranh những hậu quả đáng tiếc. Tiêu chí trong điều trị bệnh hiện nay vẫn cần ưu tiên các biện pháp không dùng thuốc hay các liệu pháp tự nhiên để tránh các tác dụng không mong muốn do thuốc tân dược gây ra.

BS. Nguyễn Yến (Thọ Xuân Đường)