Tăng huyết áp (THA) là một trong những bệnh lý tim mạch phổ biến nhất trên toàn cầu và là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tử vong sớm. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tăng huyết áp ảnh hưởng đến hơn 1,28 tỷ người trưởng thành, trong đó gần một nửa không được chẩn đoán hoặc điều trị đầy đủ. Tại Việt Nam, tỷ lệ tăng huyết áp ở người trưởng thành dao động từ 25–30% và đang có xu hướng gia tăng nhanh chóng, đặc biệt ở nhóm tuổi trung niên và người cao tuổi.

Điều đáng lo ngại là tăng huyết áp thường tiến triển âm thầm, không có triệu chứng rõ rệt trong thời gian dài, nhưng lại gây ra các biến chứng nghiêm trọng như tai biến mạch máu não, nhồi máu cơ tim, suy tim, suy thận mạn và bệnh mạch máu ngoại biên. Do đó, chiến lược điều trị tăng huyết áp không chỉ nhằm mục tiêu hạ huyết áp mà còn hướng đến phòng ngừa tổn thương cơ quan đích và giảm nguy cơ tim mạch toàn diện.

Trong những thập kỷ gần đây, điều trị tăng huyết áp đã có nhiều tiến bộ quan trọng. Các khuyến cáo quốc tế ngày càng nhấn mạnh vai trò của điều trị cá thể hóa, lựa chọn thuốc dựa trên đặc điểm người bệnh và y học dựa trên bằng chứng, nhằm tối ưu hiệu quả điều trị và hạn chế tác dụng không mong muốn.

Định nghĩa tăng huyết áp theo các khuyến cáo hiện hành

Tăng huyết áp là tình trạng huyết áp động mạch tăng mạn tính, được xác định khi huyết áp tâm thu (HATT) ≥140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương (HATTr) ≥90 mmHg, được ghi nhận qua nhiều lần đo, trong điều kiện đo chuẩn tại phòng khám. Đây là định nghĩa được sử dụng rộng rãi theo khuyến cáo của Hội Tim mạch châu Âu (ESC/ESH) và vẫn là tiêu chuẩn áp dụng tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Trong khi đó, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (ACC/AHA) từ năm 2017 đã đưa ra ngưỡng chẩn đoán thấp hơn, xác định tăng huyết áp khi HATT ≥130 mmHg và/hoặc HATTr ≥80 mmHg, nhằm phát hiện sớm và can thiệp kịp thời các trường hợp nguy cơ tim mạch cao.

Sự khác biệt này phản ánh xu hướng tiếp cận hiện đại: không chỉ điều trị khi huyết áp đã tăng cao rõ rệt, mà còn can thiệp sớm để phòng ngừa biến chứng tim mạch lâu dài.

Phân loại tăng huyết áp

Dựa trên mức huyết áp đo tại phòng khám, tăng huyết áp được phân loại như sau (theo ESC/ESH):

Ngoài ra, trong thực hành lâm sàng hiện đại còn phân biệt:

• Tăng huyết áp áo choàng trắng: huyết áp tăng tại phòng khám nhưng bình thường khi đo tại nhà hoặc đo lưu động 24 giờ
• Tăng huyết áp ẩn giấu: huyết áp bình thường tại phòng khám nhưng tăng ngoài môi trường y tế
• Tăng huyết áp kháng trị: huyết áp không kiểm soát dù đã dùng ≥3 thuốc hạ áp phù hợp
• Các thể này có ý nghĩa quan trọng trong cá thể hóa chiến lược điều trị và theo dõi.

Dịch tễ học tăng huyết áp

Theo báo cáo của WHO năm 2023, ước tính:

• Có khoảng 1,28 tỷ người trưởng thành (30–79 tuổi) mắc tăng huyết áp.
• Gần 46% người bệnh không được chẩn đoán.
• Chỉ khoảng 21% bệnh nhân kiểm soát được huyết áp đạt mục tiêu.
• Tăng huyết áp gây ra hơn 10 triệu ca tử vong mỗi năm, chủ yếu do đột quỵ và bệnh tim thiếu máu cục bộ.

Đáng chú ý, hơn 2/3 số bệnh nhân tăng huyết áp sống tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, nơi khả năng tiếp cận y tế và tuân thủ điều trị còn hạn chế.

Các nghiên cứu dịch tễ tại Việt Nam gần đây cho thấy:

• Tỷ lệ tăng huyết áp ở người trưởng thành Việt Nam dao động 25–30%.
• Ở nhóm tuổi ≥60, tỷ lệ này có thể vượt 50%.
• Khoảng 60% người mắc tăng huyết áp không biết mình bị bệnh.
• Chỉ dưới 35% bệnh nhân điều trị đạt mục tiêu huyết áp.

Sự gia tăng nhanh chóng của tăng huyết áp tại Việt Nam có liên quan mật thiết đến đô thị hóa, lối sống tĩnh tại, chế độ ăn mặn và già hóa dân số.

Cơ chế bệnh sinh của tăng huyết áp

Tăng huyết áp là kết quả của sự rối loạn phức tạp trong điều hòa huyết áp, bao gồm nhiều cơ chế tác động đồng thời.

Hoạt hóa hệ thần kinh giao cảm

Sự tăng hoạt giao cảm dẫn đến:

• Co mạch ngoại vi.
• Tăng nhịp tim và cung lượng tim.
• Tăng tiết renin.

Các nghiên cứu cho thấy bệnh nhân tăng huyết áp có nồng độ catecholamine huyết tương cao hơn người bình thường, đặc biệt ở người trẻ và bệnh nhân béo phì.

Rối loạn hệ renin–angiotensin–aldosteron (RAAS)

RAAS đóng vai trò trung tâm trong bệnh sinh tăng huyết áp:

• Angiotensin II gây co mạch mạnh.
• Aldosteron làm tăng giữ natri và nước.
• Góp phần gây phì đại cơ tim và xơ hóa mạch máu.

   Việc ức chế RAAS đã được chứng minh giúp giảm đáng kể tỷ lệ biến cố tim mạch và bảo vệ cơ quan đích.

Rối loạn chức năng nội mô

Nội mô mạch máu ở bệnh nhân tăng huyết áp giảm sản xuất nitric oxide (NO), dẫn đến mất cân bằng giữa giãn mạch và co mạch, làm tăng sức cản mạch ngoại vi.

Vai trò của thận và cân bằng muối – nước

Thận mất khả năng bài tiết natri hiệu quả, dẫn đến tăng thể tích tuần hoàn. Nhiều nghiên cứu cho thấy giảm lượng muối ăn vào có thể làm giảm 5–6 mmHg HATT, đặc biệt ở người lớn tuổi và người châu Á.

Hậu quả và tổn thương cơ quan đích

Tăng huyết áp kéo dài gây tổn thương nhiều cơ quan quan trọng:

• Tim: phì đại thất trái, suy tim, bệnh mạch vành.
• Não: đột quỵ thiếu máu và xuất huyết não (THA liên quan tới >50% ca đột quỵ).
• Thận: bệnh thận mạn, protein niệu.
• Mắt: bệnh võng mạc do tăng huyết áp
• Mạch máu: xơ vữa động mạch, bệnh mạch máu ngoại biên.

Nguy cơ tim mạch tăng theo mức huyết áp, với mỗi tăng 20 mmHg HATT hoặc 10 mmHg HATTr, nguy cơ tử vong do tim mạch tăng gấp đôi.

Ý nghĩa của tổng quan trong chiến lược điều trị hiện đại

Việc hiểu rõ đặc điểm dịch tễ, cơ chế bệnh sinh và hậu quả của tăng huyết áp là nền tảng cho:

• Lựa chọn mục tiêu huyết áp phù hợp.
• Cá thể hóa phác đồ điều trị.
• Ưu tiên bảo vệ cơ quan đích.
• Áp dụng điều trị dựa trên bằng chứng.

Đây chính là cơ sở khoa học cho sự chuyển dịch sang chiến lược điều trị tăng huyết áp hiện đại, lấy người bệnh làm trung tâm.

Mục tiêu điều trị tăng huyết áp

Mục tiêu điều trị tăng huyết áp không chỉ dừng lại ở việc đưa huyết áp về ngưỡng bình thường mà còn bao gồm:

• Giảm nguy cơ tim mạch toàn bộ.
• Phòng ngừa và làm chậm tiến triển tổn thương cơ quan đích.
• Nâng cao chất lượng sống và tuổi thọ người bệnh.
• Giảm tác dụng phụ và tăng tuân thủ điều trị.

Theo đa số khuyến cáo hiện nay, mục tiêu huyết áp chung là <140/90 mmHg cho hầu hết người bệnh, và <130/80 mmHg ở những bệnh nhân có nguy cơ tim mạch cao nếu dung nạp tốt.

Chiến lược điều trị không dùng thuốc: Nền tảng bắt buộc

Điều trị không dùng thuốc giữ vai trò nền tảng và cần được áp dụng cho mọi bệnh nhân tăng huyết áp, kể cả khi đã dùng thuốc.

Thay đổi lối sống:

• Giảm muối: <5 g muối/ngày.
• Chế độ ăn DASH: giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, hạn chế chất béo bão hòa.
• Giảm cân: mỗi 1 kg giảm cân giúp giảm khoảng 1 mmHg huyết áp.
• Tăng cường vận động thể lực: ít nhất 150 phút/tuần.
• Hạn chế rượu bia và bỏ thuốc lá.

Hiệu quả dựa trên bằng chứng: Nhiều nghiên cứu cho thấy thay đổi lối sống có thể giúp giảm 5–10 mmHg huyết áp tâm thu, đặc biệt hiệu quả ở giai đoạn tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp độ I.

Điều trị bằng thuốc

Hiện nay, có 5 nhóm thuốc hạ huyết áp được khuyến cáo sử dụng rộng rãi:

• Ức chế men chuyển (ACE inhibitors).
• Chẹn thụ thể angiotensin II (ARBs).
• Chẹn kênh canxi (CCBs).
• Thuốc lợi tiểu thiazide và thiazide-like.
• Thuốc chẹn beta giao cảm.

Các nhóm thuốc này đã được chứng minh làm giảm tỷ lệ đột quỵ, nhồi máu cơ tim và tử vong tim mạch trong nhiều thử nghiệm lâm sàng lớn.

Nguyên tắc lựa chọn thuốc:

• Dựa vào mức huyết áp ban đầu.
• Dựa vào nguy cơ tim mạch tổng thể.
• Dựa vào bệnh đồng mắc (đái tháo đường, suy thận, bệnh mạch vành…).
• Dựa vào khả năng dung nạp và tuân thủ điều trị.

Cá thể hóa điều trị tăng huyết áp

Cá thể hóa theo đặc điểm người bệnh:

• Người cao tuổi: ưu tiên CCBs, lợi tiểu liều thấp.
• Người trẻ: ACEi hoặc ARBs thường hiệu quả hơn.
• Bệnh nhân đái tháo đường: ACEi/ARBs giúp bảo vệ thận.
• Bệnh mạch vành: chẹn beta và ACEi.

Cá thể hóa theo tổn thương cơ quan đích:

• Phì đại thất trái.
• Bệnh thận mạn.
• Bệnh mạch não.
• Bệnh võng mạc do tăng huyết áp.

Mỗi dạng tổn thương đòi hỏi chiến lược điều trị và mục tiêu huyết áp riêng biệt.

Điều trị phối hợp thuốc

Các khuyến cáo hiện nay ủng hộ việc khởi trị sớm bằng phối hợp hai thuốc liều thấp, đặc biệt ở bệnh nhân tăng huyết áp độ II trở lên.

Lợi ích của phối hợp thuốc:

• Hạ huyết áp hiệu quả hơn.
• Giảm tác dụng phụ so với tăng liều đơn trị.
• Tăng tỷ lệ đạt mục tiêu huyết áp.

Phối hợp cố định liều: Việc sử dụng viên phối hợp cố định giúp cải thiện đáng kể sự tuân thủ điều trị, đặc biệt ở bệnh nhân phải dùng thuốc lâu dài.

Điều trị tăng huyết áp kháng trị và thứ phát

Tăng huyết áp kháng trị: Được định nghĩa khi huyết áp không đạt mục tiêu dù đã dùng ≥3 thuốc (trong đó có lợi tiểu). Cần đánh giá lại tuân thủ, loại trừ nguyên nhân thứ phát và tối ưu phác đồ.

Tăng huyết áp thứ phát: Do bệnh thận, hẹp động mạch thận, rối loạn nội tiết… Việc điều trị nguyên nhân đóng vai trò then chốt.

Ứng dụng châm cứu trong điều trị tăng huyết áp

Trong Y học cổ truyền, tăng huyết áp không được gọi bằng một danh xưng bệnh học riêng biệt mà được xếp vào các phạm trù bệnh lý như Huyễn vựng, Đầu thống, Can dương thượng khang, Can thận âm hư, Đàm thấp nội trở hoặc Huyết ứ.

Theo YHCT, bệnh sinh tăng huyết áp chủ yếu liên quan đến sự mất cân bằng giữa Can – Thận – Tâm – Tỳ, trong đó Can giữ vai trò trung tâm. Các thể bệnh thường gặp gồm:

• Can dương vượng, can hỏa bốc lên.
• Can thận âm hư, dương vượng không chế.
• Đàm thấp trở trệ, khí cơ không thông.
• Huyết ứ làm trở ngại tuần hoàn.

Châm cứu, với tác dụng điều hòa khí huyết, bình can tiềm dương, thông kinh hoạt lạc, được xem là phương pháp quan trọng trong điều trị hỗ trợ tăng huyết áp, đặc biệt ở giai đoạn sớm và trung bình.

Các nghiên cứu hiện đại cho thấy châm cứu có thể tác động đến huyết áp thông qua nhiều cơ chế sinh lý – thần kinh – nội tiết:

Điều hòa hệ thần kinh tự chủ. Châm cứu giúp:

• Giảm hoạt tính giao cảm.
• Tăng hoạt tính phó giao cảm.
• Làm chậm nhịp tim, giãn mạch ngoại vi.

Các nghiên cứu sử dụng đo biến thiên nhịp tim (HRV) cho thấy châm cứu làm tăng chỉ số phó giao cảm, từ đó góp phần hạ huyết áp.

Ảnh hưởng đến hệ renin–angiotensin–aldosteron (RAAS). Nhiều thử nghiệm cho thấy châm cứu có thể:

• Giảm nồng độ renin huyết tương.
• Ức chế tiết angiotensin II.
• Giảm aldosteron, hạn chế giữ muối – nước.

Đây là cơ chế tương đồng với tác dụng của các thuốc ức chế RAAS trong điều trị tăng huyết áp.

Cải thiện chức năng nội mô mạch máu: Châm cứu làm tăng giải phóng nitric oxide (NO) – chất giãn mạch nội sinh quan trọng, đồng thời giảm stress oxy hóa, góp phần giảm sức cản mạch ngoại vi.

Hiệu quả lâm sàng của châm cứu trong điều trị tăng huyết áp

Một số phân tích tổng hợp và thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy châm cứu đơn thuần hoặc kết hợp điều trị chuẩn có thể làm giảm:

• Huyết áp tâm thu trung bình 6–10 mmHg.
• Huyết áp tâm trương 4–7 mmHg.

Hiệu quả rõ hơn ở:

• Tăng huyết áp độ 1.
• Bệnh nhân mới được chẩn đoán.
• Người có yếu tố căng thẳng tâm lý cao.

Một phân tích tổng hợp đăng trên Journal of Hypertension cho thấy nhóm châm cứu kết hợp thuốc hạ áp đạt tỷ lệ kiểm soát huyết áp cao hơn 15–20% so với nhóm dùng thuốc đơn thuần.

Châm cứu không thay thế thuốc hạ huyết áp, nhưng có vai trò quan trọng trong:

• Tăng hiệu quả kiểm soát huyết áp.
• Giảm liều thuốc cần sử dụng.
• Giảm tác dụng phụ của thuốc.
• Cải thiện triệu chứng kèm theo: đau đầu, mất ngủ, hồi hộp, căng thẳng.

Châm cứu đặc biệt phù hợp trong các trường hợp:

• Tăng huyết áp độ 1 và độ 2 ổn định.
• Bệnh nhân tăng huyết áp kèm rối loạn lo âu, mất ngủ.
• Người cao tuổi không dung nạp tốt thuốc tây y.
• Bệnh nhân cần điều trị hỗ trợ lâu dài.

Không khuyến cáo châm cứu đơn thuần trong tăng huyết áp ác tính, cơn tăng huyết áp cấp hoặc khi có biến chứng tim mạch nặng.

Phác đồ huyệt thường dùng trong điều trị tăng huyết áp

Các huyệt thường được lựa chọn bao gồm:

Bình can tiềm dương:

• Thái xung. 
• Hành gian. 

Điều hòa khí huyết:

• Hợp cốc.
• Nội quan.

Bổ can thận – an thần:

• Thận du. 
• Tam âm giao.

Hạ huyết áp:

• Phong trì.
• Bách hội.

Liệu trình thường kéo dài 15–30 buổi, châm 2–3 lần/tuần, đánh giá hiệu quả định kỳ bằng đo huyết áp và triệu chứng lâm sàng.

Ưu điểm và hạn chế của châm cứu trong điều trị tăng huyết áp

Ưu điểm:

• Ít tác dụng phụ.
• Phù hợp điều trị lâu dài.
• Cải thiện toàn trạng người bệnh.
• Tăng sự tuân thủ điều trị.

Hạn chế

• Hiệu quả phụ thuộc kỹ thuật và người thực hiện.
• Chưa thay thế được thuốc trong tăng huyết áp nặng.
• Cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn để chuẩn hóa phác đồ.

Vai trò của châm cứu trong mô hình điều trị tăng huyết áp hiện đại

Trong chiến lược điều trị tăng huyết áp hiện đại, châm cứu được xem là phương pháp hỗ trợ có giá trị, đặc biệt trong mô hình điều trị Y học cổ truyền kết hợp Y học hiện đại, góp phần:

• Kiểm soát huyết áp bền vững.
• Giảm gánh nặng thuốc.
• Nâng cao chất lượng sống.
• Phòng ngừa biến chứng lâu dài.

Kết luận

Chiến lược điều trị tăng huyết áp hiện đại đã chuyển dịch rõ rệt từ mô hình “điều trị một công thức cho tất cả” sang tiếp cận cá thể hóa và dựa trên bằng chứng khoa học. Sự kết hợp hài hòa giữa thay đổi lối sống, điều trị thuốc hợp lý, phối hợp sớm, theo dõi sát và giáo dục bệnh nhân là chìa khóa giúp kiểm soát huyết áp hiệu quả, phòng ngừa biến chứng và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.

Trong bối cảnh gánh nặng bệnh tật do tăng huyết áp ngày càng gia tăng, việc áp dụng chiến lược điều trị hiện đại, toàn diện và cá thể hóa không chỉ mang ý nghĩa lâm sàng mà còn có giá trị lớn đối với sức khỏe cộng đồng.

BS. Nguyễn Biên (Thọ Xuân Đường)