Mùa Xuân: Mùa sinh - mùa của khởi phát, cựa mình, khai thông

Mùa Xuân là giai đoạn khởi đầu của một chu kỳ sinh trưởng mới, khi thiên nhiên chuyển từ trạng thái tích trữ sang vận động. Dương khí bắt đầu tăng lên, cây cối nảy mầm, mọi hoạt động sống dần được kích hoạt trở lại. Trong y học cổ truyền, mùa Xuân liên hệ với tạng Can, với hệ gân cơ và với chức năng điều đạt khí. Vì vậy, đây là thời điểm quan trọng để thiết lập lại sự cân bằng cho cơ thể; nếu khởi đầu thuận lợi, các chức năng sinh lý trong năm thường ổn định hơn.

Sau mùa Đông ít vận động, cơ thể có xu hướng chậm lại, dễ xuất hiện cảm giác nặng nề, cứng khớp, kém linh hoạt. Do đó, nguyên tắc dưỡng sinh mùa Xuân không phải là bồi bổ quá, mà là khơi thông và kích hoạt lại các hoạt động sinh lý. Có thể bắt đầu từ những thay đổi đơn giản: dậy sớm hơn một chút để tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên, duy trì đi bộ nhẹ buổi sáng, tập các động tác xoay khớp và giãn gân cơ. Chế độ ăn nên thanh đạm hơn, tăng rau xanh, rau non, các loại mầm và đậu; đồng thời Hạn chế thức ăn quá béo, quá đặc hoặc cay nóng để tránh làm rối loạn cân bằng chuyển hóa.

Mùa Xuân cũng là thời điểm cảm xúc dễ dao động. Theo y lý phương Đông, can chủ sơ tiết, khi chức năng này hoạt động tốt, khí huyết vận hành thuận lợi, tâm trạng ổn định và cơ thể linh hoạt. Ngược lại, nếu căng thẳng, ức chế kéo dài, khí dễ bị uất trệ, từ đó có thể xuất hiện các biểu hiện như đau đầu, rối loạn giấc ngủ, đầy tức vùng ngực sườn, tăng huyết áp hoặc rối loạn tiêu hóa. Vì vậy, dưỡng sinh mùa Xuân không chỉ dừng ở ăn uống hay vận động, mà còn cần chú trọng điều hòa cảm xúc.

Một lối sống phù hợp với mùa Xuân là tăng cường tiếp xúc với ánh sáng, vận động nhẹ ngoài trời, duy trì nhịp sinh hoạt điều độ và giữ tinh thần thư thái. Mục tiêu không phải là thúc ép cơ thể hoạt động nhanh hơn, mà là giúp các chức năng sinh lý “mở ra” một cách tự nhiên, nhịp nhàng và bền vững.

Mùa Hạ: Mùa trưởng - mùa vươn mạnh, nhưng cũng dễ hao mạnh

Mùa Hạ là giai đoạn dương khí đạt đỉnh, cơ thể chuyển sang trạng thái hoạt động mạnh hơn. Nhiệt độ môi trường tăng khiến tuần hoàn, tiết mồ hôi và chuyển hóa diễn ra sôi động hơn. Đây là thời kỳ “trưởng”, tức là phát triển và vươn ra bên ngoài, nhưng đồng thời cũng là giai đoạn dễ tiêu hao năng lượng và dịch cơ thể nếu không điều chỉnh hợp lý.

Trong thực tế, có hai xu hướng dễ gặp trong mùa nóng. Một là tăng cường hoạt động quá mức do thời gian ban ngày kéo dài, dẫn đến quá tải cho tim mạch và hệ thần kinh. Hai là làm mát cơ thể một cách cực đoan bằng nước đá, đồ uống lạnh hoặc môi trường điều hòa quá thấp. Cả hai đều có thể gây bất lợi: vận động quá sức làm tăng tiêu hao năng lượng và gánh nặng tim mạch, trong khi lạnh đột ngột có thể ảnh hưởng đến tiêu hóa, gây rối loạn điều hòa nhiệt và tuần hoàn.

Nguyên tắc dưỡng sinh mùa Hạ là điều hòa hoạt động và bảo toàn dịch cơ thể, đồng thời hỗ trợ chức năng tim mạch. Ở người cao tuổi, hệ tim mạch và cơ chế điều hòa thân nhiệt thường kém linh hoạt hơn, nên dễ xuất hiện các biểu hiện như hồi hộp, khó ngủ, mệt mỏi hoặc cảm giác bứt rứt trong thời tiết nóng.

Vì vậy, cần duy trì những thói quen đơn giản nhưng hiệu quả: uống đủ nước trong ngày, ưu tiên nước ấm hoặc mát vừa để tránh sốc nhiệt; lựa chọn chế độ ăn nhẹ, dễ tiêu như canh, cháo, rau củ; có thể sử dụng một số loại trà thảo mộc phù hợp như hoa cúc, lá vối, atiso với mức độ vừa phải. Đồng thời, nên Hạn chế thức khuya, duy trì một khoảng nghỉ ngắn vào giữa trưa để phục hồi, và tránh các trạng thái cảm xúc căng thẳng kéo dài.

Về mặt sinh lý, việc giữ ổn định cảm xúc trong mùa Hạ cũng rất quan trọng. Trạng thái hưng phấn quá mức có thể làm tăng gánh nặng cho hệ tim mạch và hệ thần kinh. Do đó, mục tiêu không phải là tránh niềm vui, mà là duy trì trạng thái tâm lý điều hòa, giúp cơ thể thích nghi tốt hơn với điều kiện môi trường.

Mùa Thu: Mùa liễm - mùa Thu về, gom lại, làm dịu

Mùa Thu là giai đoạn chuyển tiếp từ phát tán sang thu liễm. Khi thời tiết dịu lại, độ ẩm giảm, cơ thể cũng cần chuyển từ trạng thái hoạt động mạnh sang trạng thái ổn định và “gom lại”. Trong y học cổ truyền, mùa Thu liên hệ với tạng Phế, với da và hệ hô hấp, nên các vấn đề liên quan đến khô và suy giảm độ ẩm sinh lý thường dễ xuất hiện.

Ở người cao tuổi, mùa Thu thường đi kèm với một số biểu hiện như khô da, khô họng, ho nhẹ, táo bón, giấc ngủ không sâu hoặc cảm giác trầm lắng về tinh thần. Những thay đổi này có liên quan đến đặc tính “táo” (khô) của khí hậu mùa Thu và sự điều chỉnh sinh lý của cơ thể khi bước vào giai đoạn thu liễm.

Vì vậy, nguyên tắc dưỡng sinh mùa Thu là giữ ẩm cho cơ thể, hỗ trợ chức năng hô hấp và giảm tiêu hao năng lượng không cần thiết. Nên duy trì thói quen sinh hoạt điều độ, ưu tiên ngủ sớm, làm việc và vận động ở mức vừa phải, tránh căng thẳng kéo dài.

Chế độ ăn trong mùa Thu nên hướng đến tính mềm, dễ tiêu và có tác dụng hỗ trợ độ ẩm sinh lý: các món như cháo, canh, lê chưng, Hạt sen, mè đen, cùng với rau củ theo mùa. Có thể sử dụng các loại trà nhẹ, hương dịu để hỗ trợ thư giãn, nhưng không nên lạm dụng các thực phẩm quá khô hoặc quá cay nóng.

Mùa Thu cũng là thời điểm phù hợp cho các hoạt động mang tính tĩnh và điều hòa như luyện thở, thiền, đọc sách, đi bộ nhẹ trong không khí mát. Đây là cách giúp hệ thần kinh và hô hấp thích nghi tốt hơn với sự thay đổi của môi trường.

Mùa Đông: Mùa tàng - mùa giữ gốc, giữ tinh, giữ sức

Mùa Đông là giai đoạn “tàng”, khi hoạt động sinh học của cơ thể có xu hướng giảm, chuyển vào trạng thái bảo tồn và tích lũy. Nhiệt độ môi trường thấp làm chuyển hóa chậm lại, cơ thể ưu tiên giữ năng lượng để duy trì chức năng sống. Trong y học cổ truyền, mùa Đông liên hệ với tạng Thận, với xương và nguồn năng lượng nền tảng của cơ thể. Vì vậy, đây là thời điểm quan trọng để củng cố “gốc” của sức khỏe.

Ở người cao tuổi, khả năng thích nghi với lạnh thường giảm, nên các triệu chứng mạn tính dễ biểu hiện rõ hơn vào mùa Đông như đau lưng, cứng khớp, tê bì tay chân, tiểu đêm, rối loạn giấc ngủ, cảm giác mệt mỏi kéo dài hoặc hụt hơi. Những biểu hiện này cho thấy cơ thể đang cần được bảo vệ và điều chỉnh, thay vì tiếp tục tiêu hao.

Nguyên tắc dưỡng sinh trong mùa Đông là giữ ấm, giảm tiêu hao và hỗ trợ chức năng chuyển hóa. Cần chú ý giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng lưng, cổ và bàn chân; duy trì giấc ngủ sớm và đủ; ăn uống ấm, dễ tiêu, tránh để cơ thể bị lạnh từ bên trong. Có thể lựa chọn các món ăn phù hợp giúp giữ nhiệt và hỗ trợ tiêu hóa tùy theo thể trạng. Vận động vẫn cần duy trì nhưng ở mức nhẹ và đều, tránh bất động kéo dài nhưng cũng không nên gắng sức quá mức trong điều kiện thời tiết lạnh. Những biện pháp đơn giản như ngâm chân nước ấm, tập thở chậm cũng giúp cải thiện tuần hoàn và trạng thái thư giãn.

Link báo chí:

https://ngaymoionline.com.vn/duong-sinh-theo-mua-xuan-sinh-ha-truong-thu-liem-dong-tang-64392.html

Tiến sĩ - Lương y Phùng Tuấn Giang

Chủ tịch Viện Nghiên cứu Phát triển Y Dược Cổ truyền Việt Nam

 Chủ nhiệm Nhà thuốc Thọ Xuân Đường