Khi cơ thể thiếu hụt các vi chất này, quá trình sản xuất tế bào hồng cầu bị ảnh hưởng nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng thiếu máu. Hồng cầu chính là những "xe chở oxy" đi nuôi dưỡng các tế bào và giúp cơ thể duy trì nhiệt độ ổn định. Hãy cùng tìm hiểu chi tiết về cơ chế sinh học, các triệu chứng, nguyên nhân cũng như cách phòng ngừa và điều trị tình trạng này qua bài viết dưới đây.

1. Thiếu Vitamin B12

Vitamin B12 (cobalamin) đóng vai trò then chốt trong việc tổng hợp DNA và sản xuất tế bào hồng cầu khỏe mạnh trong tủy xương. Khi cơ thể không nhận đủ vitamin B12, bạn có thể rơi vào tình trạng thiếu máu hồng cầu khổng lồ. Trong tình trạng này, tủy xương sản xuất ra ít tế bào hồng cầu hơn bình thường, đồng thời các tế bào được tạo ra lại có kích thước quá lớn, bất thường và không thể hoạt động hiệu quả.

Vì số lượng hồng cầu khỏe mạnh bị giảm sút, khả năng vận chuyển oxy đến các mô và cơ quan ngoại vi (như tay, chân) bị suy giảm đáng kể, khiến hệ thống điều hòa thân nhiệt của cơ thể gặp trục trặc và dẫn đến cảm giác lạnh buốt kéo dài.

Các triệu chứng đi kèm

Cảm giác lạnh tay chân hay nhạy cảm với cái lạnh chỉ là một trong nhiều lát cắt của tình trạng thiếu vitamin B12. Nếu bạn đang bị thiếu hụt vi chất này, cơ thể có thể phát ra các tín hiệu cảnh báo khác bao gồm:

• Hệ thần kinh và não bộ: Đau đầu dai dẳng, uể oải, mệt mỏi mạn tính, giảm khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ hoặc khó khăn trong việc tiếp thu thông tin mới.
• Hệ tuần hoàn và hô hấp: Khó thở (đặc biệt khi vận động nhẹ), tim đập nhanh hoặc hồi hộp.
• Hệ tiêu hóa và sức khỏe răng miệng: Mất cảm giác thèm ăn, khó tiêu, tiêu chảy. Mắc các vấn đề ở vùng miệng như lưỡi sưng đau, đỏ bừng (viêm lưỡi) hoặc hay bị loét miệng (nhiệt miệng).
• Thị giác: Nhận thấy thị lực bị mờ hoặc có dấu hiệu suy giảm bất thường.

Nguyên nhân gây thiếu hụt Vitamin B12

Thiếu máu ác tính: Đây là một bệnh lý tự miễn trong đó hệ thống miễn dịch của cơ thể tấn công nhầm các tế bào thành dạ dày. Các tế bào này vốn có nhiệm vụ tiết ra "yếu tố nội tại" (intrinsic factor) – một loại protein bắt buộc phải có để ruột non hấp thụ được vitamin B12 từ thức ăn.

Chế độ ăn uống thiếu hụt: Vitamin B12 tự nhiên hầu như chỉ tồn tại trong các sản phẩm có nguồn gốc từ động vật. Do đó, những người ăn chay trường hoặc ăn thuần chay nghiêm ngặt nếu không bổ sung thực phẩm chức năng hoặc thực phẩm tăng cường vi chất thì nguy cơ thiếu hụt B12 là rất cao.

Phẫu thuật đường tiêu hóa: Những bệnh nhân từng trải qua phẫu thuật giảm cân (như cắt thắt dạ dày) hoặc phẫu thuật cắt bỏ một phần/toàn bộ dạ dày, ruột sẽ bị mất đi vùng không gian hấp thụ vitamin B12.

Tác dụng phụ của thuốc:

• Thuốc ức chế bơm proton (PPI) dùng trong điều trị trào ngược dạ dày thực quản làm giảm axit dạ dày – yếu tố cần thiết để tách B12 khỏi thực phẩm.
• Metformin – loại thuốc phổ biến dùng để điều trị tiểu đường tuýp 2 và kháng insulin.
• Khí nitơ oxit (N2O) – loại thuốc gây mê dạng hít dùng trong nha khoa hoặc phẫu thuật có thể làm bất hoạt vitamin B12 trong cơ thể.

Nguồn bổ sung Vitamin B12

Để khắc phục tình trạng này, bạn nên tăng cường các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu vitamin B12 như thịt đỏ, gia cầm, cá, hải sản, trứng, sữa và các sản phẩm từ sữa. Trong trường hợp thiếu hụt nghiêm trọng hoặc do cơ chế giảm hấp thụ, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung vitamin B12 dạng uống liều cao hoặc tiêm bắp trực tiếp.

2. Thiếu Vitamin B9

Tương tự như vitamin B12, vitamin B9 (ở dạng tự nhiên gọi là folate và dạng tổng hợp gọi là axit folic) là một dưỡng chất không thể thiếu cho quá trình phân chia tế bào và tạo ra các tế bào hồng cầu khỏe mạnh. Tình trạng thiếu hụt folate cũng trực tiếp dẫn đến bệnh thiếu máu hồng cầu khổng lồ, khiến số lượng tế bào máu giảm, kích thước tế bào biến dạng và từ đó làm giảm khả năng giữ ấm, điều hòa nhiệt độ của cơ thể.

Các triệu chứng nhận biết

Ngoại trừ việc thường xuyên cảm thấy lạnh, người bị thiếu máu do thiếu vitamin B9 có thể gặp phải các triệu chứng cụ thể sau:

• Cơ thể luôn mệt mỏi, suy nhược, cảm giác yếu ớt ở các cơ.
• Khó thở, thở dốc dù không vận động nặng.
• Nhịp tim không đều, đánh trống ngực.
• Khó tập trung tư duy, đầu óc mơ hồ.
• Da nhợt nhạt, xanh xao, thiếu sức sống.
• Tóc rụng nhiều bất thường.
• Xuất hiện các vết loét đau rát trong khoang miệng.

Ai là người dễ bị thiếu Vitamin B9?

Phụ nữ mang thai: Trong thai kỳ, nhu cầu folate của người mẹ tăng lên gấp nhiều lần để phục vụ cho sự phát triển hệ thần kinh và tế bào của thai nhi. Nếu không đáp ứng đủ, người mẹ rất dễ bị thiếu máu và gây ra dị tật ống thần kinh ở trẻ.

Bệnh lý tiêu hóa và phẫu thuật ruột: Các bệnh như bệnh Celiac, bệnh Crohn hoặc phẫu thuật cắt ngắn ruột làm suy giảm khả năng hấp thụ folate.

Rối loạn sử dụng rượu: Việc tiêu thụ quá nhiều cồn gây tổn thương niêm mạc ruột và can thiệp tiêu cực vào quá trình chuyển hóa folate ở gan.

Biến thể gen MTHFR: Một số người mang biến thể di truyền ở gen MTHFR, khiến cơ thể họ thiếu hụt enzyme chuyển hóa folate từ thực phẩm thành dạng hoạt động (L-methylfolate) mà cơ thể có thể sử dụng được.

Nguồn thực phẩm giàu Folate

Folate có nhiều trong các loại rau có lá màu xanh đậm (như cải bina, bông cải xanh, măng tây), các loại đậu, đậu phộng, hạt hướng dương, trái cây (nhất là cam, bưởi), ngũ cốc nguyên hạt, cá và gan động vật. Ngoài ra, nhiều quốc gia hiện nay bắt buộc bổ sung axit folic vào các sản phẩm thực phẩm chế biến sẵn như bánh mì, mì ống và ngũ cốc dinh dưỡng

3. Thiếu Sắt

Thiếu vitamin không phải là lý do duy nhất khiến bạn "run rẩy" trước cái lạnh. Thiếu khoáng chất sắt mới chính là "hung thần" thầm lặng phổ biến nhất. Theo số liệu thống kê y tế, thiếu máu do thiếu sắt là tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng phổ biến nhất trên toàn thế giới, ảnh hưởng đến hơn 30% dân số toàn cầu.

Sắt là nguyên liệu chính để cơ thể sản xuất hemoglobin – một loại protein giàu sắt nằm trong tế bào hồng cầu. Hemoglobin có nhiệm vụ gắn kết với oxy tại phổi và vận chuyển oxy đến khắp các mô, cơ quan. Khi cơ thể cạn kiệt nguồn sắt dự trữ, lượng hemoglobin giảm sút, dòng máu mang oxy và nhiệt lượng đến các chi (tay, chân) bị nghẽn mạch hoặc suy giảm nhẹ, khiến bạn luôn trong trạng thái lạnh buốt tay chân.

Triệu chứng của thiếu máu do thiếu sắt

Tình trạng thiếu sắt ở giai đoạn đầu có thể diễn tiến âm thầm không có triệu chứng rõ ràng. Khi tiến triển nặng hơn, bạn sẽ nhận thấy:

• Lạnh tay và lạnh chân rã rời (ngay cả trong thời tiết ấm áp).
• Mệt mỏi kéo dài, kiệt sức không rõ lý do.
• Da xanh xao, niêm mạc mắt nhợt nhạt.
• Hoa mắt, chóng mặt, choáng váng khi thay đổi tư thế đột ngột.
• Cảm giác tức ngực, hụt hơi, thở gấp.
• Móng tay giòn, dễ gãy hoặc có hình dạng muỗng (lõm ở giữa).

Nguyên nhân gây thiếu sắt

Mất máu: Là nguyên nhân hàng đầu. Mất máu có thể do chấn thương, phụ nữ có kỳ kinh nguyệt kéo dài hoặc ra quá nhiều máu (cường kinh), chảy máu ẩn rỉ rả trong đường tiêu hóa (do viêm loét dạ dày, trĩ, polyp hoặc ung thư đại tràng) và chảy máu đường tiết niệu.

Khả năng hấp thụ kém: Do các bệnh lý về ruột (bệnh Celiac, viêm ruột) hoặc do đã từng trải qua phẫu thuật cắt dạ dày, nối tắt ruột.

Yếu tố di truyền: Một số bệnh lý di truyền hiếm gặp cản trở khả năng hấp thụ sắt của ruột hoặc làm rối loạn quá trình điều hòa sắt trong cơ thể.

Nguồn bổ sung Sắt

Để bù đắp lượng sắt cho cơ thể, bạn nên bổ sung các thực phẩm như thịt đỏ (thịt bò, thịt heo), cá hồi, hải sản, gan, lòng đỏ trứng, các loại đậu, trái cây khô (nho khô, mận khô) và rau lá xanh đậm. Ngoài ra, bổ sung viên sắt dạng uống là giải pháp nhanh chóng nhưng cần có sự hướng dẫn của bác sĩ.

4. Các nguyên nhân bệnh lý khác khiến bạn luôn cảm thấy lạnh

Nếu việc kiểm tra dinh dưỡng không phát hiện sự thiếu hụt vitamin hay sắt, triệu chứng nhạy cảm với cái lạnh của bạn có thể xuất phát từ các bệnh lý nền dưới đây:

Chứng chán ăn tâm thần

Đây là một rối loạn ăn uống nghiêm trọng khiến người bệnh tự ngược đãi bản thân bằng cách hạn chế tối đa lượng thức ăn nạp vào. Những người mắc chứng này:

• Không nạp đủ calo để duy trì quá trình trao đổi chất cơ bản.
• Lớp mỡ dưới da – "tấm cách nhiệt" tự nhiên của cơ thể – bị sụt giảm nghiêm trọng.
• Cơ thể tự động cắt giảm năng lượng tạo nhiệt để duy trì các chức năng sống tối thiểu, khiến họ luôn bị lạnh cóng.

Bệnh tiểu đường

Đặc trưng của tiểu đường là lượng đường trong máu (glucose) luôn ở mức cao. Lâu ngày, đường huyết cao sẽ làm tổn thương và gây hẹp các mạch máu nhỏ, làm giảm lưu lượng máu tuần hoàn đến các chi xa tâm thất như bàn tay, bàn chân. Thêm vào đó, biến chứng thần kinh ngoại biên do tiểu đường cũng làm sai lệch cảm giác nhiệt độ.

Suy giáp

Tuyến giáp là "trạm điều khiển" quá trình trao đổi chất và sử dụng năng lượng của toàn bộ cơ thể. Khi tuyến giáp hoạt động kém, lượng hormone thyroid bị suy giảm, khiến mọi hệ thống từ nhịp tim, tiêu hóa đến khả năng sinh nhiệt đều bị chậm lại. Người bị suy giáp rất sợ lạnh và luôn cảm thấy buốt giá ngay cả trong không gian ấm áp.

Hội chứng Raynaud

Đây là tình trạng rối loạn vận mạch, trong đó các mạch máu nhỏ ở ngón tay và ngón chân co thắt dữ dội khi gặp nhiệt độ lạnh hoặc khi người bệnh trải qua cảm xúc căng thẳng (stress). Sự co thắt này ngăn cản máu lưu thông, khiến các ngón tay, ngón chân đổi màu (từ trắng bệch chuyển sang xanh tím rồi đỏ bừng) kèm theo cảm giác lạnh buốt, tê dại hoặc đau nhức.

7. Tầm quan trọng của việc xét nghiệm thiếu hụt chất dinh dưỡng

Khi thấy cơ thể có dấu hiệu nhạy cảm với cái lạnh, phản ứng tự nhiên của nhiều người là tìm mua các loại vitamin tổng hợp, viên sắt hoặc mặc thêm nhiều lớp áo dày để "chịu đựng". Tuy nhiên, đây là một sai lầm có thể dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe.

Tầm quan trọng của xét nghiệm y khoa

Cảm giác lạnh chỉ là "phần nổi của tảng băng". Việc xét nghiệm máu định kỳ và kiểm tra y tế chuyên sâu là cách duy nhất để xác định chính xác:

• Bạn có thực sự bị thiếu hụt vi chất hay không?
• Chính xác là bạn thiếu B12, B9 hay Sắt?
• Nồng độ thiếu hụt ở mức độ nào?

Hậu quả của việc tự ý dùng thực phẩm chức năng

Dùng sai loại hoặc sai liều lượng: Bổ sung thừa sắt có thể gây độc cho gan, tim và tụy (hội chứng dư thừa sắt/hemochromatosis). Bổ sung quá nhiều vitamin nhóm B có thể che giấu các triệu chứng thần kinh nguy hiểm.

Bỏ sót nguyên nhân gốc rễ: Nếu cảm giác lạnh của bạn xuất phát từ bệnh suy giáp, tiểu đường hay xuất huyết dạ dày rỉ rả, việc tự ý uống vitamin sẽ không giải quyết được gốc rễ vấn đề. Tình trạng bệnh lý nền sẽ tiếp tục tiến triển nặng hơn, gây nguy hiểm đến tính mạng.

Lãng phí tiền bạc: Bạn có thể đang chi trả cho những loại thực phẩm bổ sung đắt tiền mà cơ thể hoàn toàn không có nhu cầu.

Khi nào bạn cần đến tới bác sĩ?

Thỉnh thoảng cảm thấy lạnh khi thời tiết chuyển mùa là phản ứng sinh lý hoàn toàn bình thường. Tuy nhiên, bạn nên đến các cơ sở y khoa uy tín để thăm khám ngay lập tức nếu nhận thấy các dấu hiệu sau:

• Cảm giác lạnh kéo dài liên tục, dai dẳng và không cải thiện dù đã mặc đủ ấm.
• Mức độ nhạy cảm với cái lạnh trở nên tồi tệ hơn theo thời gian.

Cảm giác lạnh đi kèm với các triệu chứng nghiêm trọng như: mệt mỏi cực độ, sụt cân không rõ nguyên nhân, da xanh xao nhợt nhạt, rụng tóc, ngón tay đổi màu xanh/trắng khi gặp lạnh, khó thở, tim đập nhanh hoặc đau ngực.

Cơ thể con người là một cỗ máy sinh học tinh vi. Cảm giác lạnh bất thường chính là lời thì thầm cảnh báo từ bên trong rằng hệ thống trao đổi chất, tuần hoàn hoặc dinh dưỡng của bạn đang gặp sự cố. Đừng chủ quan lướt qua hay tự ý điều trị. Hãy lắng nghe cơ thể, thăm khám y tế kịp thời để nhận được chẩn đoán chính xác và phác đồ điều trị phù hợp nhất, giúp bạn khôi phục lại năng lượng và sự ấm áp tự nhiên của cơ thể.

BS. Đỗ Nguyệt Thanh (Thọ Xuân Đường)