Các nghiên cứu khoa học trong những thập kỷ qua đã bắt đầu làm sáng tỏ cách thức cơ thể phản ứng với các mức nhiệt độ nước khác nhau. Tùy thuộc vào trạng thái sinh lý tại một thời điểm cụ thể — chẳng hạn như sau khi tập thể thao cường độ cao, khi hệ tiêu hóa gặp trục trặc, hoặc khi bị viêm đường hô hấp — việc lựa chọn nước lạnh, nước ấm hay nước nóng có thể đem lại những lợi ích sinh học khác biệt rõ rệt.

1. Nước lạnh: Lựa chọn tối ưu để bù nước và phục hồi thể lực

Trong môi trường y học thể thao và vận động, nước lạnh thường được ưu tiên nhờ khả năng hấp thụ nhanh và hạ nhiệt hiệu quả. Mặc dù các cơ chế sinh học chính xác vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu sâu hơn, một số bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy đã chứng minh những lợi ích vượt trội của nước lạnh trong các kịch bản cụ thể:

• Hạ thân nhiệt nhanh chóng sau khi vận động: Khi chúng ta tập thể dục hoặc làm việc trong môi trường có nhiệt độ cao, thân nhiệt lõi sẽ tăng lên. Việc uống nước lạnh giúp cơ thể hạ nhiệt từ bên trong một cách nhanh chóng. Một nghiên cứu vào năm 2012 đã chỉ ra rằng tiêu thụ nước lạnh làm giảm đáng kể tốc độ tăng thân nhiệt lõi của các vận động viên trong suốt quá trình tập luyện, từ đó giúp nâng cao sức bền và giảm nguy cơ kiệt sức do nhiệt
• Tối ưu hóa khả năng hấp thụ và kích thích uống nhiều hơn: Một nghiên cứu lâm sàng quy mô nhỏ được công bố vào năm 2013 đã tiến hành khảo sát các đối tượng bị mất nước sau khi vận động trong môi trường nóng ẩm. Kết quả cho thấy những người được cung cấp nước lạnh có xu hướng uống lượng nước nhiều hơn một cách tự nhiên so với nhóm uống nước ấm hoặc nước nóng. Đồng thời, tỷ lệ đổ mồ hôi ở nhóm uống nước lạnh cũng giảm đi đáng kể, giúp hạn chế việc mất thêm chất điện giải qua da. Dựa trên các phép đo sinh lý, các nhà nghiên cứu đã xác định rằng nhiệt độ nước lý tưởng nhất cho các vận động viên hoặc người bị mất nước cấp tính là khoảng 60.8°F (tương đương 16°C). Ở mức nhiệt độ này, nước vừa đủ mát để kích thích vị giác, tạo cảm giác sảng khoái, vừa giúp tối ưu hóa tốc độ tháo rỗng dạ dày, cho phép nước đi xuống ruột non và hấp thụ vào máu nhanh hơn.
• Hỗ trợ tăng cường trao đổi chất (Sinh nhiệt do chế độ ăn): Một khía cạnh thú vị khác được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2014 là hiện tượng tăng mức tiêu hao năng lượng sau khi uống nước lạnh. Khi bạn dung nạp nước lạnh, cơ thể bắt buộc phải tiêu tốn một lượng năng lượng dưới dạng calo để làm ấm lượng nước đó lên bằng với thân nhiệt sinh lý bình thường (37°C). Quá trình này được gọi là hiện tượng sinh nhiệt do nước. Mặc dù lượng calo đốt cháy thêm này tương đối nhỏ và cần nhiều nghiên cứu quy mô lớn hơn để khẳng định hiệu quả trong việc giảm cân lâu dài, nhưng đây vẫn là một cơ chế sinh học có lợi cho những người đang tối ưu hóa quá trình trao đổi chất.

Mặc dù nước lạnh an toàn cho đại đa số người tiêu dùng, nhưng nó có thể gây ra tác động tiêu cực đối với một số nhóm đối tượng đặc thù. Một nghiên cứu lâm sàng năm 2012 cho thấy uống nước lạnh có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng của chứng co thắt thực quản — một bệnh lý mãn tính khiến các cơ ở thực quản không thể thư giãn, gây đau đớn và cản trở quá trình nuốt thức ăn. Đối với những bệnh nhân này, nước lạnh đóng vai trò như một tác nhân kích thích, làm gia tăng tần suất và cường độ của các cơn co thắt.

Ứng dụng thực tế: Nếu bạn là người yêu thích các bộ môn thể thao cường độ cao, tham gia các lớp yoga nóng (hot yoga), hoặc thường xuyên làm việc ngoài trời trong mùa hè, hãy chuẩn bị một bình nước giữ nhiệt chứa nước mát khoảng 16°C để uống từng ngụm nhỏ trong và sau khi vận động.

2. Nước ấm

Nếu như nước lạnh chiếm ưu thế trong việc phục hồi vận động, thì nước ấm (thường dao động từ 37°C đến 50°C) lại được coi là "người bạn đồng hành" tuyệt vời của hệ tiêu hóa. Việc duy trì đủ nước ở bất kỳ nhiệt độ nào đều giúp làm mềm phân và ngăn ngừa táo bón. Tuy nhiên, nước ấm mang lại những cơ chế vật lý và sinh học chuyên biệt vượt trội:

• Giãn cơ và thúc đẩy lưu thông máu: Về mặt vật lý, nhiệt độ ấm có tác dụng làm giãn các mạch máu dọc theo đường tiêu hóa và làm dịu các cơ trơn của dạ dày và ruột. Sự giãn mạch này làm tăng lưu lượng máu đến các cơ quan nội tạng, hỗ trợ quá trình phân rã thức ăn và hấp thụ chất dinh dưỡng diễn ra hiệu quả hơn.
• Phục hồi chức năng ruột sau phẫu thuật: Một minh chứng khoa học mạnh mẽ được đưa ra trong nghiên cứu năm 2016, tập trung vào các bệnh nhân sau phẫu thuật ổ bụng — giai đoạn mà hệ tiêu hóa thường bị tê liệt tạm thời (chứng liệt ruột cơ năng). Nghiên cứu cho thấy việc uống nước ấm sau phẫu thuật có khả năng kích thích nhu động ruột quay trở lại sớm hơn. Những bệnh nhân uống nước ấm không chỉ có thể trung tiện (xì hơi) sớm hơn một cách đáng kể, mà nguy cơ bị chướng bụng, đầy hơi cũng giảm mạnh so với nhóm đối chứng. Điều này khẳng định nước ấm có khả năng kích hoạt phản xạ dạ dày - đại tràng, giúp thúc đẩy chu trình co bóp tự nhiên của ruột.

Ứng dụng thực tế: Để xây dựng một hệ tiêu hóa khỏe mạnh bền vững, bạn hãy thử bắt đầu ngày mới bằng một cốc nước ấm ngay sau khi thức dậy, trước khi uống cà phê hay ăn sáng. Thói quen đơn giản này giúp "thức tỉnh" đường ruột, làm sạch các chất cặn bã tích tụ từ đêm hôm trước và chuẩn bị cho hệ tiêu hóa hoạt động tối ưu suốt cả ngày.

3. Nước nóng

Nước nóng (trong khoảng nhiệt độ từ 50°C đến 65°C) không chỉ là một thức uống làm ấm cơ thể trong những ngày lạnh, mà còn có giá trị hỗ trợ điều trị lâm sàng khi bạn gặp phải các vấn đề về đường hô hấp trên.

• Hiệu ứng xông hơi tự nhiên: Khi uống một cốc nước nóng, bạn sẽ hít phải hơi nước bốc lên một cách tự nhiên. Hơi nước ấm này đi vào khoang mũi, đóng vai trò như một chất làm ẩm tự nhiên, giúp làm loãng lớp dịch nhầy dính đặc ở các xoang, ngăn ngừa tình trạng khô rát và kích ứng niêm mạc mũi.
• Làm dịu nhanh các triệu chứng cảm lạnh và viêm họng: Một nghiên cứu mang tính bước ngoặt từ năm 2008 đã kiểm tra tác động của đồ uống nóng đối với những bệnh nhân bị cảm cúm và viêm mũi dị ứng. Kết quả ghi nhận rằng đồ uống nóng mang lại sự thuyên giảm ngay lập tức và kéo dài đối với các triệu chứng như ho, hắt hơi, sổ mũi, đau họng và mệt mỏi. Trái lại, đồ uống ở nhiệt độ phòng chỉ mang lại sự cải thiện rất hạn chế. Nhiệt độ cao của nước giúp làm dịu các cơ vùng họng, làm tăng tuần hoàn máu tại chỗ để các tế bào miễn dịch nhanh chóng tiếp cận vùng bị viêm nhiễm nhằm chống lại tác nhân gây bệnh. Uống đều đặn trong ngày để giữ cổ họng luôn ấm, giúp làm dịu các cơ vùng họng và giảm cảm giác đau rát

Cảnh báo an toàn từ WHO: Cần lưu ý không uống nước quá nóng (trên 65°C / 150°F). Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xếp loại đồ uống quá nóng vào nhóm có khả năng gây ung thư cho con người (Nhóm 2A) do nguy cơ gây bỏng nhiệt niêm mạc thực quản liên tục, dẫn đến các tổn thương tế bào mãn tính.

Cách kiểm tra đơn giản: Nước nóng lý tưởng là khi bạn áp tay vào cốc cảm thấy nóng nhưng không bỏng rát, và khi nhấp ngụm nhỏ không gây cảm giác tê hay bỏng lưỡi. Nếu nước quá nóng, hãy đợi vài phút cho nước nguội bớt hoặc pha thêm một chút nước lọc ở nhiệt độ phòng

Việc lựa chọn nhiệt độ nước uống có thể được điều chỉnh tùy theo mục tiêu và tình trạng của cơ thể. Nước lạnh hoặc nước mát, khoảng 16°C (60,8°F), phù hợp khi cần bù nước nhanh, hỗ trợ hạ nhiệt sau tập thể thao và tăng nhẹ quá trình trao đổi chất. Nhiệt độ thấp có thể làm tăng tốc độ tháo rỗng dạ dày, góp phần giảm thân nhiệt và tạo cảm giác kích thích, tỉnh táo hơn.

Trong khi đó, nước ấm, khoảng 37–50°C, thường phù hợp khi muốn hỗ trợ tiêu hóa, giảm táo bón hoặc hỗ trợ phục hồi nhu động ruột. Nước ấm có thể giúp thư giãn cơ trơn đường tiêu hóa, giảm co thắt và tăng tuần hoàn tại các cơ quan nội tạng, từ đó góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của hệ tiêu hóa.

Ở mức nhiệt cao hơn, nước nóng khoảng 50–65°C có thể tạo cảm giác dễ chịu trong một số tình trạng đường hô hấp như nghẹt mũi, kích ứng họng hoặc ho khi nhiễm trùng hô hấp. Hơi ấm và hơi nước có thể giúp làm loãng dịch tiết, làm dịu niêm mạc họng và tạo cảm giác thông thoáng đường thở. Tuy nhiên, cần tránh uống nước quá nóng vì nhiệt độ cao có thể gây tổn thương niêm mạc miệng và thực quản.

Tóm lại, khoa học đã chứng minh rằng không có một nhiệt độ duy nhất nào là "hoàn hảo nhất" cho mọi tình huống. Bản chất của việc uống nước là sự linh hoạt và lắng nghe nhu cầu của cơ thể:

Hãy chọn nước lạnh (khoảng 16°C) khi cơ thể cần giải nhiệt khẩn cấp và bù đắp lượng nước mất đi sau các hoạt động thể chất nặng nhọc.

Hãy ưu tiên nước ấm để nuôi dưỡng hệ tiêu hóa khỏe mạnh vào buổi sáng hoặc khi bạn đang gặp các vấn đề về tiêu hóa, táo bón.

Hãy sử dụng nước nóng (dưới 65°C) như một liệu pháp hỗ trợ tự nhiên khi cơ thể mệt mỏi, bị cảm lạnh, nghẹt mũi hoặc viêm họng.

Điều quan trọng nhất cần nhớ là: Tầm quan trọng của việc uống đủ nước luôn vượt trội hơn so với nhiệt độ của nước. Nếu bạn không thích nước nóng hoặc nước lạnh, việc duy trì uống nước ở nhiệt độ phòng vẫn là một thói quen tuyệt vời giúp bảo vệ và nâng cao sức khỏe mỗi ngày.

BS. Đỗ Nguyệt Thanh (Thọ Xuân Đường)