
Vòi trứng và vai trò trong quá trình thụ thai
Vòi trứng, còn gọi là ống dẫn trứng hay vòi Fallop, là hai ống nhỏ nằm ở hai bên tử cung, mỗi ống dài khoảng 10–12 cm. Về mặt giải phẫu, vòi trứng gồm bốn đoạn: đoạn tử cung, eo, bóng và phễu vòi trứng.
Sau khi rụng trứng, các tua ở đầu phễu vòi trứng có nhiệm vụ đón noãn vào lòng ống. Tinh trùng từ buồng tử cung di chuyển đến đoạn bóng vòi trứng, nơi quá trình thụ tinh thường diễn ra. Phôi hình thành sau thụ tinh tiếp tục được vận chuyển về buồng tử cung nhờ hoạt động của các lông chuyển trên biểu mô và sự co bóp của thành vòi trứng. Quá trình này thường kéo dài khoảng 3–5 ngày.
Như vậy, khả năng sinh sản phụ thuộc vào cả sự thông thoáng và chức năng vận chuyển của vòi trứng. Ngay cả khi lòng vòi trứng chưa bị tắc hoàn toàn, những tổn thương ở niêm mạc hoặc lông chuyển cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình thụ thai.
Viêm tắc vòi trứng là gì?
Viêm vòi trứng là tình trạng viêm tại vòi trứng, thường liên quan đến nhiễm khuẩn đường sinh dục trên và là một biểu hiện của bệnh viêm vùng chậu. Quá trình viêm có thể gây phù nề, tổn thương niêm mạc, hình thành mô sẹo và các dải dính, dẫn đến hẹp hoặc tắc lòng vòi trứng.
Tắc vòi trứng là tình trạng đường thông trong vòi trứng bị cản trở một phần hoặc hoàn toàn. Tình trạng này có thể là hậu quả của viêm nhiễm trước đó, nhưng cũng có thể xuất phát từ những nguyên nhân khác như lạc nội mạc tử cung, dính sau phẫu thuật hoặc bất thường cấu trúc.
Ở những trường hợp tổn thương nặng, vòi trứng có thể bị ứ dịch, ứ mủ hoặc hình thành áp xe vòi trứng – buồng trứng. Các biến chứng này làm suy giảm chức năng vòi trứng và có thể ảnh hưởng lâu dài đến khả năng sinh sản.
Nguyên nhân gây viêm tắc vòi trứng
Nguyên nhân thường gặp của viêm vòi trứng là tình trạng nhiễm khuẩn lan ngược từ đường sinh dục dưới lên tử cung và vòi trứng. Ngoài ra, một số bệnh lý vùng chậu và tiền sử can thiệp ngoại khoa cũng có thể gây tổn thương, dính hoặc tắc vòi trứng.
Nhiễm khuẩn lây truyền qua đường tình dục
Chlamydia trachomatis và Neisseria gonorrhoeae là hai tác nhân quan trọng gây viêm vùng chậu và tổn thương vòi trứng.
Nhiễm Chlamydia thường diễn biến âm thầm, nhiều phụ nữ không có triệu chứng rõ ràng. Nếu không được phát hiện và điều trị, vi khuẩn có thể lan lên đường sinh dục trên, gây phản ứng viêm và để lại sẹo dính trong vòi trứng.
Vi khuẩn lậu cũng có thể gây viêm cổ tử cung, viêm nội mạc tử cung và viêm vòi trứng. Trong những trường hợp nặng, nhiễm khuẩn có thể dẫn đến áp xe vòi trứng – buồng trứng, làm tăng nguy cơ tổn thương vĩnh viễn.
Ngoài hai tác nhân trên, Mycoplasma genitalium và các vi khuẩn liên quan đến hệ vi sinh âm đạo cũng có thể tham gia vào cơ chế bệnh sinh của viêm vùng chậu.
Nhiễm khuẩn sau thủ thuật sản phụ khoa
Một số thủ thuật như nạo hút thai, can thiệp vào buồng tử cung hoặc phẫu thuật phụ khoa có thể làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn nếu không bảo đảm điều kiện vô khuẩn hoặc người bệnh đang có nhiễm khuẩn đường sinh dục chưa được điều trị.
Đối với dụng cụ tử cung, nguy cơ viêm vùng chậu tăng nhẹ chủ yếu trong khoảng ba tuần đầu sau đặt, đặc biệt khi có nhiễm khuẩn lậu hoặc Chlamydia tại thời điểm thực hiện thủ thuật. Bản thân dụng cụ tử cung không phải nguyên nhân thường xuyên gây viêm tắc vòi trứng.
Viêm nhiễm và bệnh lý tại vùng chậu
Các tình trạng viêm trong ổ bụng, đặc biệt là viêm ruột thừa biến chứng thủng hoặc áp xe, có thể gây viêm phúc mạc và hình thành các dải dính quanh vòi trứng.
Lạc nội mạc tử cung cũng là nguyên nhân đáng chú ý. Tình trạng viêm mạn tính và xơ dính do bệnh có thể làm thay đổi vị trí, cấu trúc và khả năng hoạt động của vòi trứng, gây khó khăn cho quá trình đón noãn và thụ tinh.
Ngoài ra, lao sinh dục có thể gây tổn thương nghiêm trọng tại vòi trứng. Vi khuẩn lao thường lan theo đường máu từ ổ nhiễm khuẩn ngoài cơ quan sinh dục, tạo phản ứng viêm dạng hạt, xơ hóa và tắc nghẽn.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ
Quan hệ tình dục không sử dụng biện pháp bảo vệ, có nhiều bạn tình hoặc có tiền sử mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục làm tăng nguy cơ viêm vùng chậu.
Thói quen thụt rửa sâu trong âm đạo có thể làm thay đổi hệ vi sinh tự nhiên và liên quan đến nguy cơ viêm nhiễm đường sinh dục. Tuy nhiên, không nên quy trực tiếp viêm tắc vòi trứng cho việc vệ sinh vùng kín chưa đúng cách, quan hệ trong kỳ kinh hoặc rối loạn nội tiết khi chưa có bằng chứng xác định.
Người từng mắc viêm vùng chậu, có tiền sử phẫu thuật vùng bụng – chậu hoặc mang thai ngoài tử cung cũng cần được chú ý khi đánh giá nguy cơ tổn thương vòi trứng.
Viêm tắc vòi trứng ảnh hưởng đến khả năng sinh sản như thế nào?
Giảm khả năng thụ thai tự nhiên và gây vô sinh
Đây là một trong những hậu quả quan trọng nhất của tổn thương vòi trứng. Khi lòng vòi trứng bị tắc, tinh trùng có thể không tiếp cận được noãn hoặc phôi sau thụ tinh không thể di chuyển bình thường về tử cung.
Nếu cả hai vòi trứng đều bị tắc hoàn toàn, khả năng mang thai tự nhiên gần như không còn. Trường hợp chỉ tắc một bên, người phụ nữ vẫn có thể thụ thai qua vòi trứng còn lại nếu vòi này hoạt động bình thường.
Tuy nhiên, mức độ suy giảm khả năng sinh sản không thể xác định đơn giản bằng tỷ lệ 50% khi tắc một bên. Tiên lượng còn phụ thuộc vào tuổi, dự trữ buồng trứng, vị trí tắc, tình trạng vòi trứng còn lại và các yếu tố sinh sản của người chồng.
Tăng nguy cơ mang thai ngoài tử cung
Viêm vòi trứng có thể làm tổn thương hệ thống lông chuyển và giảm khả năng co bóp của thành vòi trứng. Khi đó, quá trình vận chuyển phôi bị chậm lại, tạo điều kiện để phôi làm tổ ngay trong vòi trứng thay vì di chuyển về buồng tử cung.
Thai ngoài tử cung là biến chứng sản khoa nguy hiểm. Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, khối thai có thể gây vỡ vòi trứng, xuất huyết trong ổ bụng và đe dọa tính mạng người bệnh.
Phụ nữ có tiền sử viêm vùng chậu hoặc tổn thương vòi trứng cần được siêu âm và theo dõi sớm khi có thai nhằm xác định vị trí làm tổ của thai.
Suy giảm chức năng vận chuyển của vòi trứng
Không phải mọi trường hợp tổn thương vòi trứng đều gây tắc nghẽn hoàn toàn. Sau viêm, lòng vòi trứng có thể vẫn thông nhưng biểu mô niêm mạc, các lông chuyển và hoạt động co bóp đã bị ảnh hưởng.
Những thay đổi này làm giảm hiệu quả đón noãn, vận chuyển tinh trùng và đưa phôi về tử cung. Môi trường bên trong vòi trứng cũng có thể bị biến đổi, ảnh hưởng đến điều kiện thuận lợi cho quá trình thụ tinh và phát triển sớm của phôi.
Vì vậy, kết quả kiểm tra cho thấy vòi trứng còn thông không đồng nghĩa với việc chức năng sinh sản của vòi trứng hoàn toàn bình thường.
Gây dính vùng chậu và đau vùng chậu kéo dài
Viêm vùng chậu có thể để lại các dải dính giữa vòi trứng, buồng trứng và những cơ quan lân cận. Tình trạng này làm thay đổi cấu trúc giải phẫu vùng chậu, cản trở quá trình đón noãn và có thể gây đau vùng chậu mạn tính.
Ở một số trường hợp, tổn thương viêm còn liên quan đến nội mạc tử cung hoặc hình thành áp xe phần phụ, khiến việc điều trị và bảo tồn chức năng sinh sản trở nên khó khăn hơn.
Ảnh hưởng đến kết quả thụ tinh trong ống nghiệm
Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) giúp khắc phục trở ngại do tắc vòi trứng bằng cách thực hiện thụ tinh ngoài cơ thể và chuyển phôi trực tiếp vào buồng tử cung.
Tuy nhiên, nếu vòi trứng bị ứ dịch, dịch từ vòi trứng có thể chảy ngược vào buồng tử cung, ảnh hưởng bất lợi đến khả năng làm tổ của phôi và làm giảm tỷ lệ thành công của IVF.
Trong những trường hợp ứ dịch vòi trứng có chỉ định, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật cắt vòi trứng hoặc tắc đoạn gần vòi trứng trước khi chuyển phôi nhằm cải thiện kết quả điều trị.
Dấu hiệu nhận biết viêm tắc vòi trứng
Biểu hiện lâm sàng phụ thuộc vào tình trạng viêm cấp tính, mạn tính và mức độ tổn thương. Một số phụ nữ không có triệu chứng rõ rệt, đặc biệt khi vòi trứng đã bị tắc do di chứng viêm trước đó.
Những dấu hiệu có thể gặp gồm:
- Đau bụng dưới hoặc đau vùng chậu, có thể âm ỉ hoặc tăng dần.
- Khí hư bất thường, thay đổi màu sắc, số lượng hoặc có mùi khó chịu.
- Đau khi quan hệ tình dục, đặc biệt khi giao hợp sâu.
- Sốt, mệt mỏi hoặc đau bụng tăng trong trường hợp viêm cấp tính.
- Ra máu âm đạo bất thường, chẳng hạn giữa hai kỳ kinh hoặc sau quan hệ.
- Khó mang thai dù quan hệ đều đặn và không sử dụng biện pháp tránh thai.
- Các triệu chứng trên không đặc hiệu cho viêm vòi trứng và có thể gặp trong nhiều bệnh lý phụ khoa khác.
Đặc biệt, khi có đau bụng dưới dữ dội, choáng, ngất hoặc ra máu âm đạo bất thường trong khi có khả năng mang thai, người bệnh cần được thăm khám cấp cứu để loại trừ thai ngoài tử cung và các nguyên nhân nguy hiểm khác.
Chẩn đoán viêm tắc vòi trứng
Việc chẩn đoán cần kết hợp khai thác tiền sử, khám phụ khoa và lựa chọn phương pháp cận lâm sàng phù hợp. Cần phân biệt tình trạng viêm vòi trứng đang hoạt động với tắc vòi trứng do di chứng hoặc nguyên nhân không nhiễm khuẩn.
Siêu âm phụ khoa: Giúp phát hiện những bất thường như ứ dịch vòi trứng, khối viêm hoặc áp xe phần phụ. Tuy nhiên, siêu âm thông thường không thể đánh giá đầy đủ độ thông của vòi trứng và có thể không phát hiện được tổn thương nhẹ.
Chụp tử cung – vòi trứng (HSG): Là phương pháp thường được sử dụng trong đánh giá hiếm muộn, giúp xác định tình trạng thông hoặc tắc vòi trứng. Kỹ thuật này không được thực hiện khi đang nghi ngờ có thai hoặc nhiễm khuẩn vùng chậu cấp tính.
Nội soi ổ bụng: Cho phép quan sát trực tiếp vòi trứng, buồng trứng và các tổn thương dính vùng chậu. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể kết hợp bơm chất màu để kiểm tra độ thông vòi trứng và tiến hành can thiệp khi cần thiết. Đây không phải phương pháp bắt buộc cho mọi người bệnh.
Xét nghiệm vi sinh và xét nghiệm máu: Được chỉ định tùy theo biểu hiện lâm sàng nhằm tìm tác nhân nhiễm khuẩn, đánh giá tình trạng viêm và hỗ trợ lựa chọn phương pháp điều trị.
Điều trị và bảo tồn khả năng sinh sản
Phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ tổn thương, tình trạng nhiễm khuẩn và nhu cầu sinh con của người bệnh.
Đối với viêm vòi trứng do nhiễm khuẩn, điều trị kháng sinh sớm và đúng phác đồ có ý nghĩa quan trọng trong kiểm soát nhiễm trùng, hạn chế biến chứng và giảm nguy cơ tổn thương thêm. Khi có chỉ định, bạn tình cũng cần được thăm khám và điều trị để tránh tái nhiễm.
Cần lưu ý rằng kháng sinh có thể điều trị tình trạng nhiễm khuẩn nhưng không có khả năng phục hồi hoàn toàn các tổn thương xơ hóa, sẹo dính hoặc tắc nghẽn đã hình thành.
Với trường hợp tắc vòi trứng do di chứng, bác sĩ có thể cân nhắc can thiệp tái thông hoặc phẫu thuật xử lý tổn thương ở những người bệnh phù hợp. Hiệu quả phụ thuộc vào vị trí tắc, mức độ tổn thương niêm mạc và tình trạng giải phẫu của vòi trứng.
Khi cả hai vòi trứng bị tổn thương nặng hoặc khả năng phục hồi thấp, IVF thường là phương pháp hỗ trợ sinh sản được cân nhắc. Việc lựa chọn cần dựa trên đánh giá toàn diện khả năng sinh sản của cả hai vợ chồng.
Phòng ngừa viêm tắc vòi trứng
Phòng ngừa chủ yếu tập trung vào giảm nguy cơ nhiễm khuẩn đường sinh dục và phát hiện sớm viêm vùng chậu trước khi xuất hiện tổn thương không hồi phục.
Phụ nữ nên duy trì quan hệ tình dục an toàn, sử dụng bao cao su để giảm nguy cơ mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Việc xét nghiệm Chlamydia và lậu cần được thực hiện theo yếu tố nguy cơ và khuyến cáo sàng lọc phù hợp.
Không nên thụt rửa sâu trong âm đạo hoặc lạm dụng các sản phẩm sát khuẩn vùng kín. Khi xuất hiện khí hư bất thường, đau vùng chậu, sốt hoặc đau khi quan hệ, cần thăm khám để xác định nguyên nhân thay vì tự ý sử dụng thuốc.
Các thủ thuật sản phụ khoa cần được thực hiện tại cơ sở y tế bảo đảm điều kiện chuyên môn và kiểm soát nhiễm khuẩn. Người từng mắc viêm vùng chậu hoặc có tiền sử thai ngoài tử cung nên được tư vấn về nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.
Đối với các cặp vợ chồng chưa có thai sau 12 tháng quan hệ đều đặn, không sử dụng biện pháp tránh thai, nên tiến hành đánh giá hiếm muộn. Nếu người phụ nữ từ 35 tuổi trở lên, thời gian chờ trước khi thăm khám thường rút xuống còn 6 tháng. Những trường hợp có yếu tố nguy cơ rõ ràng về tổn thương vòi trứng có thể cần được đánh giá sớm hơn.
Kết luận
Viêm tắc vòi trứng là nguyên nhân quan trọng gây hiếm muộn và vô sinh ở nữ giới. Tổn thương do viêm có thể làm hẹp hoặc tắc lòng vòi trứng, suy giảm chức năng vận chuyển phôi và tăng nguy cơ mang thai ngoài tử cung. Đáng chú ý, những di chứng này có thể tồn tại ngay cả khi tình trạng nhiễm khuẩn ban đầu đã được điều trị.
Phát hiện và điều trị sớm viêm nhiễm đường sinh dục có vai trò quan trọng trong việc hạn chế tổn thương vòi trứng. Với những trường hợp đã có di chứng, việc đánh giá chính xác mức độ tổn thương và lựa chọn phương pháp hỗ trợ sinh sản phù hợp vẫn có thể mang lại cơ hội mang thai. Chủ động chăm sóc sức khỏe sinh sản và thăm khám đúng thời điểm là những biện pháp thiết thực giúp bảo vệ khả năng làm mẹ của phụ nữ.
Ban chuyên môn Thọ Xuân Đường

.gif)









