Biểu hiện của tràn dịch màng phổi rất đa dạng. Một số trường hợp lượng dịch ít có thể hầu như không gây triệu chứng, trong khi tràn dịch nhiều hoặc tiến triển nhanh có thể gây khó thở rõ rệt, ảnh hưởng chức năng hô hấp và dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng. Vì vậy, việc phát hiện tràn dịch, xác định tính chất dịch và tìm nguyên nhân có ý nghĩa quyết định đối với lựa chọn phương pháp điều trị.

1. Tràn dịch màng phổi hình thành như thế nào?

Màng phổi là một màng thanh mạc gồm hai lá: lá tạng bao phủ bề mặt phổi và lá thành lót mặt trong thành ngực. Giữa hai lá là khoang màng phổi, bình thường chỉ chứa một lượng nhỏ dịch giúp giảm ma sát và tạo điều kiện để phổi di chuyển thuận lợi trong quá trình hô hấp.

Dịch màng phổi được hình thành và hấp thu liên tục. Quá trình này chịu ảnh hưởng của áp lực thủy tĩnh, áp lực keo, tính thấm thành mạch và khả năng dẫn lưu của hệ bạch huyết. Khi cân bằng giữa tạo dịch và hấp thu dịch bị phá vỡ, dịch sẽ tích tụ trong khoang màng phổi.

Về cơ chế, tràn dịch màng phổi thường được chia thành dịch thấm và dịch tiết.

Dịch thấm hình thành chủ yếu do thay đổi áp lực thủy tĩnh hoặc áp lực keo mà không có tổn thương viêm trực tiếp tại màng phổi. Tình trạng này thường gặp trong suy tim sung huyết, xơ gan, hội chứng thận hư hoặc giảm protein máu nặng.

Ngược lại, dịch tiết thường liên quan đến viêm, tổn thương màng phổi, tăng tính thấm thành mạch hoặc cản trở dẫn lưu bạch huyết. Các nguyên nhân thường gặp gồm lao màng phổi, viêm phổi, ung thư, bệnh tự miễn và một số tình trạng nhiễm trùng.

Phân biệt dịch thấm và dịch tiết là một bước quan trọng vì giúp thu hẹp nhóm nguyên nhân và định hướng các xét nghiệm tiếp theo.

2. Những nguyên nhân thường gặp

Nguyên nhân gây tràn dịch màng phổi rất đa dạng và đặc điểm của dịch có thể gợi ý bệnh lý nền.

Lao màng phổi là một nguyên nhân đáng lưu ý, đặc biệt tại những khu vực có tỷ lệ mắc lao cao. Dịch thường mang tính chất dịch tiết, ưu thế lympho bào. Người bệnh có thể kèm sốt nhẹ kéo dài, mệt mỏi, chán ăn, gầy sút cân hoặc các biểu hiện nhiễm lao khác.

Viêm phổi và nhiễm trùng màng phổi có thể gây tràn dịch cạnh viêm phổi. Khi nhiễm trùng tiến triển, dịch có thể trở thành mủ, hình thành viêm mủ màng phổi. Đây là tình trạng cần được phát hiện sớm vì ngoài điều trị kháng sinh, người bệnh có thể cần dẫn lưu khoang màng phổi.

Ung thư cũng là nguyên nhân quan trọng của tràn dịch màng phổi, bao gồm ung thư phổi hoặc ung thư từ các cơ quan khác di căn đến màng phổi. Dịch thường là dịch tiết và có thể lẫn máu. Xét nghiệm tế bào học dịch màng phổi có vai trò hỗ trợ phát hiện tế bào ác tính.

Trong khi đó, suy tim là nguyên nhân điển hình của tràn dịch thấm. Dịch có thể xuất hiện ở cả hai bên và thường cải thiện khi tình trạng suy tim được kiểm soát tốt.

Ngoài ra, tràn dịch màng phổi còn có thể gặp trong xơ gan, hội chứng thận hư, suy thận, lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, chấn thương lồng ngực hoặc sau các phẫu thuật vùng ngực.

3. Biểu hiện lâm sàng

Triệu chứng phụ thuộc vào lượng dịch, tốc độ tích tụ dịch và bệnh lý gây tràn dịch. Khi lượng dịch ít hoặc hình thành từ từ, người bệnh có thể chưa xuất hiện triệu chứng rõ ràng.

Khó thở là một trong những biểu hiện thường gặp nhất. Mức độ khó thở thường tăng khi lượng dịch nhiều do dịch chiếm chỗ trong khoang màng phổi và hạn chế khả năng giãn nở của phổi.

Người bệnh cũng có thể xuất hiện đau ngực kiểu màng phổi, thường đau tăng khi hít sâu hoặc ho. Ho khan có thể xuất hiện do kích thích màng phổi. Những triệu chứng khác như sốt, mệt mỏi, chán ăn hoặc sút cân phụ thuộc nhiều vào nguyên nhân nền, chẳng hạn nhiễm trùng, lao hoặc bệnh lý ác tính.

Khi khám lâm sàng, bác sĩ có thể ghi nhận giảm rung thanh, gõ đục và giảm hoặc mất âm phế bào tại vùng có dịch. Trong một số trường hợp, tiếng cọ màng phổi có thể xuất hiện khi hai lá màng phổi bị viêm.

Tuy nhiên, các dấu hiệu trên chỉ giúp định hướng. Để xác định tràn dịch và tìm nguyên nhân, người bệnh cần được đánh giá bằng các phương tiện cận lâm sàng thích hợp.

4. Chẩn đoán và xác định nguyên nhân

Chẩn đoán tràn dịch màng phổi cần kết hợp giữa khai thác bệnh sử, khám lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và phân tích dịch màng phổi.

X-quang ngực có thể phát hiện hình ảnh mờ vùng thấp của phổi, tù góc sườn hoành hoặc các dấu hiệu gợi ý lượng dịch nhiều hơn. Đây là phương tiện hình ảnh phổ biến trong đánh giá ban đầu.

Siêu âm màng phổi có độ nhạy cao đối với lượng dịch nhỏ, đồng thời giúp đánh giá vị trí, tính chất tương đối của dịch và hỗ trợ xác định vị trí chọc hút hoặc dẫn lưu an toàn.

Trong những trường hợp cần đánh giá sâu hơn, chụp cắt lớp vi tính lồng ngực (CT) có thể giúp phát hiện tổn thương nhu mô phổi, khối u, hạch trung thất, bất thường màng phổi và các tổn thương phối hợp khác.

Một bước quan trọng trong nhiều trường hợp là chọc dò dịch màng phổi. Dịch sau khi lấy có thể được đánh giá về màu sắc và thực hiện các xét nghiệm như protein, LDH, glucose, pH, tế bào học và các xét nghiệm vi sinh tùy theo bệnh cảnh lâm sàng.

Trong phân biệt dịch thấm và dịch tiết, tiêu chuẩn Light được sử dụng phổ biến. Dịch màng phổi được xếp vào nhóm dịch tiết khi có ít nhất một trong ba tiêu chuẩn:

• Tỷ lệ protein dịch màng phổi/protein huyết thanh > 0,5;
• Tỷ lệ LDH dịch màng phổi/LDH huyết thanh > 0,6;
• LDH dịch màng phổi > 2/3 giới hạn trên của LDH huyết thanh bình thường.

Sau khi xác định dịch tiết, các xét nghiệm tiếp theo được lựa chọn dựa trên nguyên nhân nghi ngờ. Chẳng hạn, xét nghiệm vi sinh được thực hiện khi nghĩ đến nhiễm trùng; ADA dịch màng phổi có thể hỗ trợ chẩn đoán lao trong bối cảnh phù hợp; tế bào học dịch màng phổi được sử dụng khi nghi ngờ bệnh lý ác tính.

5. Điều trị tràn dịch màng phổi

Điều trị không chỉ nhằm loại bỏ lượng dịch đang tích tụ mà quan trọng hơn là xử trí nguyên nhân gây tràn dịch. Vì vậy, chiến lược điều trị có thể khác nhau đáng kể giữa các bệnh nhân.

Với tràn dịch liên quan đến suy tim, điều trị tập trung vào kiểm soát suy tim và tình trạng quá tải dịch. Tràn dịch do lao cần được điều trị bằng phác đồ thuốc chống lao phù hợp. Trường hợp liên quan đến viêm phổi hoặc nhiễm trùng màng phổi cần sử dụng kháng sinh theo căn nguyên và mức độ bệnh; nếu hình thành viêm mủ màng phổi, dẫn lưu dịch thường đóng vai trò quan trọng.

Đối với tràn dịch màng phổi ác tính, phương pháp điều trị phụ thuộc loại ung thư, giai đoạn bệnh, triệu chứng và khả năng tái tích tụ dịch. Ngoài điều trị ung thư, một số bệnh nhân có thể cần dẫn lưu hoặc thực hiện các biện pháp kiểm soát tái phát như gây dính màng phổi.

Chọc tháo dịch màng phổi được cân nhắc khi lượng dịch nhiều gây khó thở hoặc khi cần lấy dịch phục vụ chẩn đoán. Thủ thuật cần được thực hiện đúng chỉ định, kiểm soát lượng và tốc độ tháo dịch cũng như theo dõi người bệnh trong và sau can thiệp để hạn chế biến chứng.

Dẫn lưu màng phổi thường được chỉ định trong những tình trạng như viêm mủ màng phổi, tràn máu màng phổi hoặc một số trường hợp dịch phức tạp không thể xử trí hiệu quả bằng chọc hút đơn thuần.

Như vậy, không có một phác đồ điều trị duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp tràn dịch màng phổi. Điều trị phải dựa trên nguyên nhân, đặc điểm dịch, lượng dịch, mức độ ảnh hưởng đến hô hấp và tình trạng toàn thân của từng người bệnh.

6. Biến chứng và phòng ngừa

Nếu không được chẩn đoán và xử trí phù hợp, tràn dịch màng phổi có thể gây chèn ép và xẹp phổi, suy giảm chức năng hô hấp, nhiễm trùng khoang màng phổi hoặc hình thành dày dính màng phổi. Một số trường hợp có thể tái phát nhiều lần, đặc biệt khi bệnh lý nguyên nhân chưa được kiểm soát.

Phòng ngừa chủ yếu dựa trên việc phát hiện và điều trị tốt các bệnh có khả năng gây tràn dịch như lao, viêm phổi, suy tim, bệnh gan – thận và các bệnh tự miễn. Người bệnh mắc bệnh mạn tính cần tuân thủ điều trị và tái khám định kỳ. Bên cạnh đó, không hút thuốc lá, hạn chế tiếp xúc với khói bụi và các yếu tố có hại cho đường hô hấp, đồng thời thực hiện tiêm chủng phù hợp cũng góp phần bảo vệ sức khỏe hô hấp.

Kết luận

Tràn dịch màng phổi là biểu hiện của nhiều bệnh lý khác nhau, từ những rối loạn toàn thân như suy tim, xơ gan đến các bệnh tại phổi và màng phổi như viêm phổi, lao hoặc ung thư. Vì vậy, phát hiện có dịch mới chỉ là bước đầu; vấn đề quan trọng trong thực hành lâm sàng là xác định dịch thấm hay dịch tiết, nguyên nhân gây tràn dịch và mức độ ảnh hưởng đến người bệnh.

Việc phối hợp thăm khám lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và phân tích dịch màng phổi giúp định hướng căn nguyên và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Khi xuất hiện khó thở tăng dần, đau ngực, ho kéo dài, sốt hoặc các biểu hiện bất thường về hô hấp, người bệnh nên được thăm khám sớm để xác định nguyên nhân và xử trí kịp thời.

Ban chuyên môn Thọ Xuân Đường