Tình trạng này thường tiến triển âm thầm. Nhiều phụ nữ chỉ nghĩ mình mệt do công việc, thiếu ngủ hoặc căng thẳng mà không nhận ra nguyên nhân thực sự có thể bắt nguồn từ những kỳ kinh kéo dài hoặc ra máu quá nhiều.

Kinh nguyệt ra nhiều gây thiếu máu do thiếu sắt như thế nào?

Sắt là thành phần thiết yếu để cơ thể tổng hợp hemoglobin – protein trong hồng cầu có nhiệm vụ vận chuyển oxy từ phổi đến các mô. Khi lượng sắt dự trữ không đủ, quá trình tạo hồng cầu bị ảnh hưởng. Nếu tình trạng kéo dài, người bệnh có thể xuất hiện thiếu máu hồng cầu nhỏ, nhược sắc điển hình của thiếu sắt.

Cân bằng sắt của cơ thể phụ thuộc chủ yếu vào lượng sắt đưa vào qua thức ăn, khả năng hấp thu tại đường tiêu hóa và lượng sắt bị mất. Ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, mất máu qua kinh nguyệt là một trong những nguyên nhân quan trọng gây mất sắt.

Với chu kỳ kinh bình thường, cơ thể thường có khả năng bù lại lượng sắt đã mất. Tuy nhiên, nếu kinh nguyệt ra quá nhiều hoặc kéo dài qua nhiều chu kỳ, lượng sắt mất đi có thể vượt quá lượng được hấp thu. Ban đầu, kho dự trữ sắt suy giảm nhưng hemoglobin vẫn có thể bình thường. Khi thiếu sắt tiếp tục tiến triển, hemoglobin giảm và thiếu máu xuất hiện.

Người bị thiếu máu do thiếu sắt có thể gặp các biểu hiện như:

• Mệt mỏi, uể oải, giảm sức bền và khả năng làm việc.
• Da và niêm mạc nhợt.
• Hoa mắt, chóng mặt, đau đầu.
• Khó tập trung, giảm hiệu suất học tập hoặc làm việc.
• Hồi hộp, tim đập nhanh hoặc khó thở khi gắng sức.
• Tóc dễ rụng, móng giòn; trường hợp thiếu sắt kéo dài có thể xuất hiện móng hình thìa.

Một số người có cảm giác thèm ăn những chất không phải thực phẩm như đá lạnh hoặc đất – tình trạng được gọi là pica.

Mức độ biểu hiện không phải lúc nào cũng tương ứng hoàn toàn với mức độ thiếu máu. Khi thiếu máu tiến triển từ từ, cơ thể có thể thích nghi khiến triệu chứng ban đầu khá kín đáo.

Thế nào là kinh nguyệt ra nhiều?

Hiện nay, trong thực hành lâm sàng, thuật ngữ kinh nguyệt ra nhiều (heavy menstrual bleeding – HMB) thường được sử dụng để chỉ tình trạng lượng máu kinh quá nhiều đến mức ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, tinh thần, sinh hoạt xã hội hoặc chất lượng cuộc sống của người phụ nữ.

Trước đây, lượng máu mất trên khoảng 80 ml trong một chu kỳ thường được sử dụng làm ngưỡng nghiên cứu. Tuy nhiên, việc tự đo chính xác lượng máu kinh trong đời sống hằng ngày rất khó, vì vậy bác sĩ thường dựa nhiều hơn vào đặc điểm chảy máu và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống.

Một số dấu hiệu gợi ý kinh nguyệt ra nhiều gồm:

• Phải thay băng vệ sinh hoặc tampon sau mỗi 1–2 giờ trong nhiều giờ liên tục.
• Thường xuyên bị tràn băng hoặc phải thức dậy ban đêm để thay băng.
• Phải phối hợp nhiều phương tiện bảo vệ vì lượng máu quá nhiều.
• Xuất hiện nhiều cục máu đông lớn.
• Kinh nguyệt kéo dài trên 7 ngày.

Lượng máu kinh khiến người bệnh phải nghỉ học, nghỉ làm hoặc hạn chế sinh hoạt, vận động.

Nếu tình trạng này lặp lại, nên theo dõi chu kỳ trong vài tháng, ghi lại số ngày hành kinh, mức độ thấm băng, số lần phải thay băng và các triệu chứng đi kèm. Những thông tin này rất hữu ích khi thăm khám sản phụ khoa.

Nguyên nhân nào khiến kinh nguyệt ra nhiều?

Kinh nguyệt ra nhiều có thể là biểu hiện của nhiều bệnh lý khác nhau. Vì vậy, chỉ bổ sung sắt mà không kiểm soát nguyên nhân mất máu có thể khiến tình trạng thiếu sắt liên tục tái phát.

Trong sản phụ khoa, nguyên nhân chảy máu tử cung bất thường thường được tiếp cận theo hệ thống PALM-COEIN. Trong đó, nhóm nguyên nhân cấu trúc bao gồm polyp nội mạc tử cung, lạc tuyến cơ tử cung, u xơ tử cung, tăng sản hoặc ung thư nội mạc tử cung.

Ngoài ra còn có các nguyên nhân không do tổn thương cấu trúc như rối loạn đông máu, rối loạn phóng noãn, bất thường chức năng nội mạc tử cung và tác dụng của một số thuốc hoặc phương pháp tránh thai.

Một số tình trạng thường gặp có thể liên quan đến kinh nguyệt ra nhiều gồm:

• U xơ tử cung: đặc biệt các u xơ dưới niêm mạc hoặc làm biến dạng buồng tử cung.
• Lạc tuyến cơ tử cung: thường gây kinh nhiều kết hợp đau bụng kinh và tử cung to.
• Polyp nội mạc tử cung: có thể gây chảy máu bất thường hoặc ra máu giữa kỳ.
• Rối loạn phóng noãn: gặp trong hội chứng buồng trứng đa nang, giai đoạn quanh mãn kinh và một số rối loạn nội tiết.
• Rối loạn đông máu: chẳng hạn bệnh von Willebrand.
• Thuốc và dụng cụ tránh thai: thuốc chống đông hoặc dụng cụ tử cung chứa đồng có thể làm tăng lượng máu kinh ở một số người.
• Một số bệnh lý toàn thân: chẳng hạn rối loạn chức năng tuyến giáp.
• Tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư nội mạc tử cung: cần đặc biệt lưu ý ở phụ nữ có yếu tố nguy cơ hoặc chảy máu bất thường ở độ tuổi lớn hơn.

Ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có chảy máu âm đạo bất thường, khả năng liên quan đến thai kỳ cũng cần được loại trừ khi phù hợp.

Chẩn đoán thiếu máu do thiếu sắt vì kinh nguyệt ra nhiều

Việc chẩn đoán cần giải quyết đồng thời hai vấn đề: người bệnh có thiếu máu, thiếu sắt hay không và nguyên nhân nào đang gây chảy máu nhiều.

Xét nghiệm công thức máu giúp xác định nồng độ hemoglobin và đánh giá các chỉ số hồng cầu. Ở phụ nữ trưởng thành không mang thai, hemoglobin dưới 12 g/dL thường được xem là thiếu máu. Khi thiếu sắt đã tiến triển, MCV và MCH thường giảm, phản ánh tình trạng hồng cầu nhỏ và nhược sắc.

Ferritin huyết thanh là xét nghiệm quan trọng để đánh giá dự trữ sắt. Ferritin thấp ủng hộ mạnh tình trạng thiếu sắt. Tuy nhiên, ferritin cũng là một protein pha cấp và có thể tăng khi cơ thể đang viêm hoặc mắc một số bệnh lý khác, vì vậy kết quả cần được diễn giải trong bối cảnh lâm sàng. Khi cần, bác sĩ có thể chỉ định thêm độ bão hòa transferrin, sắt huyết thanh hoặc các xét nghiệm chuyển hóa sắt khác.

Để tìm nguyên nhân kinh nguyệt ra nhiều, bác sĩ sẽ khai thác đặc điểm chu kỳ kinh, tiền sử mang thai, thuốc đang sử dụng, bệnh lý cá nhân và gia đình; đồng thời khám phụ khoa khi có chỉ định.

Siêu âm vùng chậu, đặc biệt siêu âm qua ngả âm đạo ở người phù hợp, có vai trò quan trọng trong phát hiện u xơ, polyp, lạc tuyến cơ tử cung và các bất thường khác. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thử thai, TSH, xét nghiệm đông máu, nội soi buồng tử cung hoặc sinh thiết nội mạc tử cung.

Điều trị thiếu máu do thiếu sắt và kinh nguyệt ra nhiều

Điều trị hiệu quả cần tiến hành song song hai mục tiêu: bổ sung lượng sắt bị thiếu và kiểm soát nguồn gây mất máu. Nếu chỉ uống sắt trong khi kinh nguyệt vẫn ra quá nhiều, tình trạng thiếu sắt có nguy cơ tái diễn.

Bổ sung sắt

Sắt đường uống thường được lựa chọn đầu tiên ở người thiếu sắt hoặc thiếu máu thiếu sắt khi tình trạng lâm sàng cho phép. Các chế phẩm thường gặp bao gồm ferrous sulfate, ferrous fumarate và ferrous gluconate.

Sắt đường uống có thể gây buồn nôn, khó chịu vùng bụng, táo bón hoặc làm phân sẫm màu. Liều lượng và lịch dùng nên được lựa chọn phù hợp với mức độ thiếu sắt và khả năng dung nạp của từng người. Không nên tự tăng liều vì uống nhiều sắt hơn không đồng nghĩa với hấp thu tốt hơn.

Sắt tĩnh mạch có thể được cân nhắc khi người bệnh không dung nạp hoặc đáp ứng không đầy đủ với sắt uống, có vấn đề hấp thu, thiếu sắt đáng kể hoặc cần phục hồi lượng sắt nhanh hơn.

Truyền máu không phải phương pháp điều trị thường quy cho thiếu máu thiếu sắt mạn tính. Phương pháp này chủ yếu được cân nhắc trong những trường hợp thiếu máu nặng có triệu chứng, mất máu cấp hoặc có dấu hiệu mất ổn định tuần hoàn và phải dựa trên đánh giá lâm sàng cụ thể.

Kiểm soát kinh nguyệt ra nhiều

Phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ chảy máu, tuổi, bệnh lý kèm theo và nhu cầu sinh con của người bệnh.

Các lựa chọn nội khoa có thể bao gồm dụng cụ tử cung giải phóng levonorgestrel, thuốc tránh thai nội tiết phối hợp, các phương pháp sử dụng progestogen, acid tranexamic hoặc thuốc chống viêm không steroid (NSAID) trong những trường hợp thích hợp.

Nếu chảy máu liên quan đến tổn thương thực thể hoặc không đáp ứng với điều trị nội khoa, có thể cần can thiệp như nội soi cắt polyp, bóc u xơ hoặc các phương pháp phẫu thuật khác. Triệt phá nội mạc tử cung chỉ phù hợp với một số phụ nữ không còn nhu cầu mang thai. Cắt tử cung là phương pháp điều trị triệt để nhưng thường được cân nhắc khi có chỉ định rõ ràng và các lựa chọn bảo tồn không phù hợp hoặc thất bại.

Ăn gì khi bị thiếu máu do thiếu sắt?

Chế độ ăn giàu sắt hỗ trợ quá trình phục hồi nhưng không nên được xem là phương pháp thay thế bổ sung sắt khi người bệnh đã được xác định thiếu máu thiếu sắt đáng kể.

Sắt heme có trong thịt đỏ, thịt gia cầm, cá và hải sản thường được cơ thể hấp thu tốt hơn. Sắt non-heme có trong các loại đậu, rau xanh, hạt và ngũ cốc cũng là nguồn bổ sung hữu ích, đặc biệt khi kết hợp với thực phẩm giàu vitamin C như cam, ổi, kiwi, dâu tây, ớt chuông.

Trà và cà phê chứa polyphenol có thể làm giảm hấp thu sắt nếu sử dụng cùng thời điểm. Canxi cũng có thể ảnh hưởng đến hấp thu sắt, vì vậy người đang uống chế phẩm sắt thường được hướng dẫn bố trí thời điểm sử dụng phù hợp với bữa ăn và các sản phẩm chứa canxi.

Không nên lạm dụng gan và nội tạng với mục đích “bổ máu”, đặc biệt ở phụ nữ mang thai, vì đây không phải nguồn thực phẩm phù hợp để sử dụng với số lượng lớn hoặc thường xuyên.

Khi nào cần đi khám ngay?

Kinh nguyệt ra nhiều kéo dài nên được khám sản phụ khoa ngay cả khi người bệnh chưa có biểu hiện thiếu máu rõ rệt. Đặc biệt, cần được đánh giá y tế sớm nếu lượng máu tăng bất thường, cơ thể ngày càng mệt, chóng mặt, hồi hộp hoặc khó thở.

Cần đến cơ sở cấp cứu nếu chảy máu rất nhiều, chẳng hạn thấm đẫm khoảng một băng vệ sinh mỗi giờ trong nhiều giờ liên tiếp, đặc biệt khi đi kèm chóng mặt dữ dội, ngất, khó thở, đau ngực, tim đập nhanh, da lạnh hoặc các dấu hiệu mất ổn định tuần hoàn.

Phụ nữ đang mang thai hoặc có khả năng mang thai mà xuất hiện chảy máu âm đạo, nhất là khi kèm đau bụng, choáng hoặc ngất, cần được đánh giá khẩn cấp để loại trừ những nguyên nhân nguy hiểm như thai ngoài tử cung hoặc biến chứng thai kỳ.

Kết luận

Thiếu máu do thiếu sắt vì kinh nguyệt ra nhiều không đơn thuần là vấn đề “mất máu mỗi tháng”. Nếu kéo dài, tình trạng thiếu sắt có thể gây mệt mỏi, giảm khả năng tập trung, giảm sức chịu đựng khi vận động và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống.

Điều quan trọng là không chỉ bổ sung sắt mà còn phải tìm và điều trị nguyên nhân khiến kinh nguyệt ra nhiều. Hemoglobin có thể cải thiện sau một thời gian điều trị, nhưng việc phục hồi đầy đủ kho dự trữ sắt thường cần lâu hơn và cần được theo dõi bằng triệu chứng cũng như xét nghiệm phù hợp.

Nếu kinh nguyệt thường xuyên kéo dài trên 7 ngày, lượng máu nhiều đến mức ảnh hưởng sinh hoạt hoặc xuất hiện mệt mỏi, chóng mặt, hồi hộp và khó thở, người bệnh nên chủ động khám sản phụ khoa và làm xét nghiệm công thức máu, ferritin khi có chỉ định. Phát hiện sớm giúp điều trị thiếu sắt hiệu quả hơn đồng thời tránh bỏ sót những bệnh lý phụ khoa gây chảy máu bất thường.

Ban chuyên môn Thọ Xuân Đường