Khi nhắc đến mỡ trong cơ thể, nhiều người thường nghĩ đây là nguyên nhân gây tăng cân và nhiều bệnh lý mạn tính. Tuy nhiên, không phải mọi loại mô mỡ đều có tác động giống nhau. Bên cạnh mô mỡ trắng, là loại mỡ tích trữ năng lượng phổ biến nhất, cơ thể còn có mô mỡ nâu (Brown Adipose Tissue - BAT), một loại mô mỡ có khả năng tiêu hao năng lượng để tạo nhiệt.

Trong những năm gần đây, mô mỡ nâu trở thành chủ đề được nhiều nhà khoa học quan tâm vì có thể liên quan đến chuyển hóa năng lượng, kiểm soát cân nặng và một số bệnh chuyển hóa. Tuy nhiên, phần lớn các ứng dụng lâm sàng vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu.

Mỡ nâu là gì?

Mỡ nâu là một loại mô mỡ chuyên biệt có chức năng chính là sinh nhiệt thay vì tích trữ năng lượng.

Khác với mỡ trắng, tế bào mỡ nâu chứa rất nhiều ty thể. Các ty thể này giàu protein UCP1 (Uncoupling Protein 1), giúp chuyển năng lượng từ acid béo thành nhiệt thay vì tạo ATP như quá trình chuyển hóa thông thường.

Nhờ cơ chế này, mỡ nâu giúp cơ thể duy trì thân nhiệt, đặc biệt khi tiếp xúc với môi trường lạnh.

Ở trẻ sơ sinh, lượng mỡ nâu khá nhiều vì trẻ chưa thể tự tạo nhiệt hiệu quả bằng phản xạ run cơ. Khi trưởng thành, lượng mỡ nâu giảm đi nhưng vẫn tồn tại ở nhiều người, chủ yếu tập trung quanh vùng cổ, vai, trên xương đòn và dọc cột sống.

Mỡ nâu khác gì với mỡ trắng?

Mỡ trắng là loại mô mỡ chiếm phần lớn lượng mỡ trong cơ thể. Chức năng chính của nó là dự trữ năng lượng, bảo vệ các cơ quan và tham gia sản xuất một số hormone.

Trong khi đó, mỡ nâu chủ yếu sử dụng glucose và acid béo để tạo nhiệt, giúp tiêu hao năng lượng. Do chứa nhiều ty thể nên mô mỡ này có màu nâu đặc trưng.

Ngoài hai loại trên, các nhà khoa học còn mô tả mỡ beige, những tế bào mỡ trắng có thể chuyển sang trạng thái hoạt động giống mỡ nâu dưới một số điều kiện như tiếp xúc với lạnh hoặc luyện tập thể dục. Tuy nhiên, cơ chế này vẫn đang được nghiên cứu.

Vai trò của mỡ nâu đối với sức khỏe

Góp phần tăng tiêu hao năng lượng

Chức năng nổi bật của mỡ nâu là sinh nhiệt, tức sử dụng glucose và acid béo để tạo nhiệt nhằm duy trì thân nhiệt, đặc biệt khi cơ thể tiếp xúc với môi trường lạnh. Quá trình này làm tăng tiêu hao năng lượng so với trạng thái nghỉ, vì vậy mỡ nâu được xem là có vai trò trong điều hòa cân bằng năng lượng của cơ thể.

Tuy nhiên, ở người trưởng thành, lượng mỡ nâu thường khá ít nên mức tăng tiêu hao năng lượng nhìn chung không đáng kể. Các nghiên cứu hiện nay cũng chưa đủ bằng chứng để khẳng định rằng chỉ riêng việc kích hoạt mỡ nâu có thể giúp giảm cân hiệu quả. Do đó, kiểm soát cân nặng vẫn cần dựa trên chế độ dinh dưỡng hợp lý kết hợp với hoạt động thể lực thường xuyên và lối sống lành mạnh.

Có thể hỗ trợ kiểm soát cân nặng

Nhờ khả năng tiêu hao năng lượng để tạo nhiệt, mỡ nâu được cho là có vai trò nhất định trong điều hòa cân bằng năng lượng của cơ thể. Một số nghiên cứu quan sát cho thấy những người có hoạt động mỡ nâu cao thường có xu hướng tích lũy ít mỡ trắng hơn và có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hơn so với những người có hoạt động mỡ nâu thấp.

Tuy nhiên, những kết quả này mới chỉ cho thấy mối liên quan chứ chưa chứng minh được mỡ nâu là nguyên nhân trực tiếp giúp giảm cân hoặc ngăn ngừa béo phì. Vì vậy, hiện nay mỡ nâu vẫn được xem là một hướng nghiên cứu tiềm năng trong lĩnh vực kiểm soát cân nặng và điều trị các rối loạn chuyển hóa, thay vì là một phương pháp điều trị béo phì đã được chứng minh hiệu quả.

Có thể cải thiện chuyển hóa đường

Khi được hoạt hóa, mỡ nâu sử dụng glucose cùng với acid béo làm nguồn nhiên liệu để tạo nhiệt. Nhờ đó, loại mô mỡ này có thể góp phần tăng thu nhận glucose từ máu và cải thiện quá trình sử dụng glucose của cơ thể. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận hoạt động của mỡ nâu có liên quan đến việc cải thiện độ nhạy insulin và hỗ trợ điều hòa đường huyết.

Những kết quả này cho thấy mỡ nâu có tiềm năng trở thành một hướng nghiên cứu trong hỗ trợ điều trị đái tháo đường type 2 và các rối loạn chuyển hóa. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện nay vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu, số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người còn hạn chế. Vì vậy, chưa có đủ cơ sở để khuyến cáo kích hoạt mỡ nâu như một phương pháp điều trị đái tháo đường trong thực hành lâm sàng.

Có thể mang lại lợi ích cho sức khỏe tim mạch

Bên cạnh vai trò trong chuyển hóa năng lượng, mỡ nâu còn được cho là có ảnh hưởng tích cực đến sức khỏe tim mạch. Một số nghiên cứu ghi nhận rằng hoạt động của mô mỡ nâu có liên quan đến việc cải thiện chuyển hóa lipid, tăng sử dụng acid béo và góp phần làm giảm nồng độ triglycerid trong máu. Những thay đổi này có thể giúp giảm một số yếu tố nguy cơ của bệnh tim mạch.

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát và nghiên cứu thực nghiệm, trong khi dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng trên người còn hạn chế. Do đó, vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để làm rõ vai trò của mỡ nâu trong phòng ngừa và hỗ trợ điều trị các bệnh lý tim mạch.

Có thể làm tăng hoạt động của mỡ nâu bằng cách nào?

Hiện nay, chưa có thuốc hoặc thực phẩm nào được chứng minh có khả năng làm tăng đáng kể lượng mỡ nâu ở người khỏe mạnh. Tuy nhiên, một số yếu tố trong lối sống được cho là có thể kích thích hoạt động của mô mỡ nâu, từ đó góp phần tăng sinh nhiệt và cải thiện quá trình chuyển hóa năng lượng. Dù vậy, những biện pháp này chủ yếu mang tính hỗ trợ và không thể thay thế chế độ dinh dưỡng hợp lý hay luyện tập thể chất trong kiểm soát cân nặng.

Tiếp xúc với môi trường mát hoặc lạnh

Tiếp xúc với môi trường có nhiệt độ mát hoặc lạnh là phương pháp được nghiên cứu nhiều nhất trong việc hoạt hóa mỡ nâu. Khi cơ thể cảm nhận nhiệt độ giảm, mỡ nâu sẽ được kích hoạt để tạo nhiệt, giúp duy trì thân nhiệt thông qua quá trình sinh nhiệt không run. Nhờ đó, mức tiêu hao năng lượng của cơ thể có thể tăng nhẹ.

Tuy nhiên, việc tiếp xúc với lạnh cần được thực hiện ở mức độ phù hợp và đảm bảo an toàn. Không nên cố tình để cơ thể chịu lạnh quá mức hoặc trong thời gian dài, đặc biệt ở người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc người mắc bệnh tim mạch, hô hấp hay các bệnh lý mạn tính khác, vì có thể làm tăng nguy cơ hạ thân nhiệt và gây ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe.

Tập thể dục thường xuyên

Tập thể dục đều đặn không chỉ giúp cải thiện sức khỏe tim mạch và tăng cường chuyển hóa mà còn có thể ảnh hưởng đến hoạt động của mỡ nâu. Một số nghiên cứu cho thấy vận động thể lực có khả năng kích thích cơ thể sản sinh các chất truyền tín hiệu, góp phần hoạt hóa mỡ nâu và thúc đẩy một phần tế bào mỡ trắng chuyển sang trạng thái hoạt động tương tự mỡ nâu (mỡ beige). Nhờ đó, cơ thể có thể tăng tiêu hao năng lượng và cải thiện chuyển hóa.

Mặc dù cơ chế này vẫn đang được nghiên cứu và chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, tập luyện thường xuyên vẫn được xem là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để duy trì cân nặng hợp lý, cải thiện độ nhạy insulin và giảm nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa như béo phì và đái tháo đường típ 2. Vì vậy, người trưởng thành nên duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ trung bình hoặc 75 phút hoạt động cường độ mạnh mỗi tuần, kết hợp với các bài tập tăng cường sức mạnh cơ ít nhất 2 ngày mỗi tuần theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Duy trì chế độ ăn cân đối

Chế độ ăn uống lành mạnh đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân nặng hợp lý và hỗ trợ quá trình chuyển hóa năng lượng của cơ thể. Việc ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, thực phẩm giàu protein chất lượng cao và chất béo không bão hòa, đồng thời hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường và chất béo bão hòa sẽ giúp cải thiện sức khỏe chuyển hóa và giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính.

Đến nay, chưa có bằng chứng khoa học đủ mạnh chứng minh bất kỳ loại thực phẩm hay thực phẩm chức năng nào có thể kích hoạt đáng kể hoạt động của mỡ nâu hoặc giúp “đốt mỡ” một cách nhanh chóng. Vì vậy, người dân cần thận trọng với những quảng cáo về các sản phẩm được giới thiệu có khả năng “tăng mỡ nâu”, “kích hoạt mỡ nâu” hay “đốt mỡ thần tốc”, bởi hiệu quả của những sản phẩm này chưa được chứng minh rõ ràng qua các nghiên cứu lâm sàng.

Ngủ đủ giấc

Giấc ngủ đầy đủ và chất lượng là yếu tố quan trọng giúp duy trì hoạt động bình thường của quá trình chuyển hóa. Thiếu ngủ kéo dài có thể làm rối loạn các hormone điều hòa cảm giác đói và no, như ghrelin và leptin, từ đó làm tăng cảm giác thèm ăn, thúc đẩy tích lũy năng lượng dư thừa và tăng nguy cơ thừa cân, béo phì. Ngoài ra, ngủ không đủ giấc còn có thể làm giảm độ nhạy insulin và ảnh hưởng bất lợi đến chuyển hóa glucose.

Một số nghiên cứu cũng cho thấy giấc ngủ và nhịp sinh học có thể ảnh hưởng gián tiếp đến hoạt động của mỡ nâu, mặc dù cơ chế này vẫn đang được tiếp tục làm rõ. Vì vậy, duy trì thời gian ngủ từ 7–9 giờ mỗi đêm đối với người trưởng thành, kết hợp với thói quen ngủ - thức điều độ, là một phần quan trọng của lối sống lành mạnh và giúp hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa.

Kiểm soát căng thẳng

Căng thẳng kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần mà còn tác động bất lợi đến quá trình chuyển hóa của cơ thể. Stress mạn tính làm tăng tiết hormone cortisol, từ đó có thể kích thích cảm giác thèm ăn, đặc biệt là các thực phẩm giàu đường và chất béo, đồng thời thúc đẩy tích lũy mỡ nội tạng và làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa. Ngoài ra, tình trạng này còn có thể ảnh hưởng đến độ nhạy insulin và gây khó khăn trong việc kiểm soát cân nặng.

Duy trì tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc, nghỉ ngơi hợp lý và áp dụng các biện pháp giảm căng thẳng như tập thể dục, thiền hoặc các kỹ thuật thư giãn có thể góp phần cải thiện sức khỏe chuyển hóa và hỗ trợ kiểm soát cân nặng. Mặc dù chưa có bằng chứng cho thấy việc giảm stress trực tiếp làm tăng hoạt động của mỡ nâu, đây vẫn là một yếu tố quan trọng giúp duy trì sức khỏe toàn diện và lối sống lành mạnh.

Kết luận

Mỡ nâu là loại mô mỡ có chức năng sinh nhiệt và tiêu hao năng lượng, khác với mỡ trắng chủ yếu dự trữ năng lượng. Nghiên cứu hiện nay cho thấy mỡ nâu có thể góp phần cải thiện chuyển hóa glucose, tăng tiêu hao năng lượng và hỗ trợ kiểm soát cân nặng. Tuy nhiên, các ứng dụng điều trị vẫn đang được nghiên cứu và chưa đủ bằng chứng để xem việc kích hoạt mỡ nâu là phương pháp điều trị béo phì hay đái tháo đường. Hiện nay, duy trì lối sống lành mạnh với chế độ ăn cân đối, tập luyện thường xuyên, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng vẫn là những biện pháp nền tảng giúp bảo vệ sức khỏe chuyển hóa.

BS. Nguyễn Thùy Ngân (Thọ Xuân Đường)