Trong những thập kỷ gần đây, tăng acid uric máu (hyperuricemia) đã nổi lên như một vấn đề y tế công cộng quan trọng trên toàn cầu. Nếu trước đây tình trạng này chủ yếu được chú ý trong bối cảnh bệnh gout, thì hiện nay, các nghiên cứu đã chứng minh rằng acid uric không chỉ là một sản phẩm chuyển hóa đơn thuần mà còn đóng vai trò như một yếu tố nguy cơ độc lập liên quan đến nhiều bệnh lý mạn tính như bệnh tim mạch, hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường type 2 và bệnh thận mạn.

Theo các thống kê dịch tễ gần đây:

• Tỷ lệ tăng acid uric máu trên toàn cầu dao động từ 10–20% ở người trưởng thành 
• Tại Trung Quốc: khoảng 14–20% dân số 
• Tại Hoa Kỳ: khoảng 20,2% dân số trưởng thành (NHANES 2015–2016) 
• Tỷ lệ gout đã tăng gấp đôi trong vòng 30 năm tại nhiều quốc gia phát triển 

Đáng chú ý, xu hướng gia tăng này không chỉ xảy ra ở các nước phát triển mà còn tăng nhanh ở các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Sự thay đổi chế độ ăn uống, lối sống ít vận động, gia tăng béo phì và hội chứng chuyển hóa được xem là những yếu tố thúc đẩy chính. Do đó, việc hiểu rõ nguyên nhân, cơ chế bệnh sinh và hệ lụy lâm sàng của tăng acid uric máu có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa và điều trị bệnh.

Tổng quan về acid uric và chuyển hóa purin

Acid uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình chuyển hóa purin ở người. Khác với nhiều loài động vật có enzyme uricase để chuyển acid uric thành allantoin dễ tan, con người thiếu enzyme này nên acid uric dễ tích tụ trong máu.

Purin trong cơ thể đến từ hai nguồn chính:

• Nội sinh (≈70%): từ quá trình thoái hóa tế bào, đặc biệt là tế bào có vòng đời ngắn 
• Ngoại sinh (≈30%): từ thức ăn như thịt đỏ, nội tạng, hải sản 

Quá trình chuyển hóa. Chuỗi phản ứng:

Hypoxanthine → Xanthine → Acid uric (được xúc tác bởi enzyme xanthine oxidase) 

Cân bằng sản xuất và thải trừ:

• 70% acid uric được thải qua thận 
• 30% qua đường ruột 

Tăng acid uric máu xảy ra khi:

• Tăng sản xuất (>10%) 
• Giảm thải trừ (~90% trường hợp) 
• Hoặc kết hợp cả hai 

Dịch tễ và xu hướng gia tăng

Tăng acid uric máu gia tăng rõ rệt từ những năm 1980 đến nay. Tỷ lệ gout tại Hoa Kỳ: 

• 1988–1994: ~2,9% 
• 2007–2008: ~3,9% 
• Hiện nay: ~4–5% 

Tại Nhật Bản và Hàn Quốc: tỷ lệ tăng acid uric ở nam giới có thể lên tới 25–30%.

Châu Á là khu vực có tốc độ gia tăng nhanh nhất do:

• Đô thị hóa 
• Thay đổi chế độ ăn (tăng protein động vật, đồ uống có đường) 
• Giảm hoạt động thể lực 

Tình hình tại Việt Nam:

• Tỷ lệ tăng acid uric dao động từ 10–15% ở người trưởng thành
• Nam giới 
• Người có BMI ≥ 25 
• Xu hướng trẻ hóa (30–40 tuổi) 

Nguyên nhân tăng acid uric máu

Thay đổi chế độ ăn uống

Thực phẩm giàu purin:

• Nội tạng động vật (gan, thận) 
• Hải sản (cá mòi, tôm, cua) 
• Thịt đỏ

Đường fructose:

• Tăng tiêu thụ ATP → tạo AMP → tăng sản xuất acid uric 
• Kích thích lipogenesis → liên quan hội chứng chuyển hóa 
• Uống ≥2 khẩu phần nước ngọt/ngày làm tăng nguy cơ gout 85% 

Rượu bia:

• Ethanol làm tăng lactate → cạnh tranh thải trừ uric 
• Tăng thoái hóa purin 

Béo phì và hội chứng chuyển hóa

Người BMI ≥30 có nguy cơ tăng acid uric cao gấp 2–3 lần 

Cơ chế:

• Tăng sản xuất acid uric 
• Kháng insulin → giảm bài tiết acid uric 

Yếu tố di truyền

Các gen liên quan:

• SLC2A9 (GLUT9) 
• SLC22A12 (URAT1) 

Những biến thể gen này ảnh hưởng đến:

• Tái hấp thu uric tại ống thận 
• Nồng độ uric máu 

Bệnh lý nền

• Suy thận mạn → giảm thải a.uric 
• Tăng huyết áp 
• Đái tháo đường type 2 
• Bệnh ác tính (tăng phá hủy tế bào) 

Thuốc

• Lợi tiểu thiazide 
• Furosemide 
• Aspirin liều thấp 
• Cyclosporine 

Cơ chế bệnh sinh

Tăng sản xuất acid uric:

• Tăng chuyển hóa purin 
• Hoạt hóa xanthine oxidase 
• Tăng phá hủy tế bào 

Giảm đào thải acid uric:

• Tăng tái hấp thu tại ống lượn gần 
• Giảm bài tiết qua transporter 

Vai trò của kháng insulin:

• Insulin tăng tái hấp thu Na+ và urate 
• Kháng insulin → tăng acid uric 

Stress oxy hóa:

• Acid uric: Vừa là chất chống oxy hóa ngoại bào 
• Nhưng nội bào gây: Tăng ROS, Giảm NO nội mạc 

Viêm và inflammasome, Tinh thể urat:

• Hoạt hóa NLRP3 inflammasome 
• Tăng IL-1β → gây viêm mạnh 

Mối liên quan với hội chứng rối loạn chuyển hóa

Tăng acid uric liên quan chặt chẽ với:

• Tăng huyết áp 
• Rối loạn lipid máu 
• Đái tháo đường 

Một số nghiên cứu cho thấy: Mỗi tăng 1 mg/dL acid uric → tăng nguy cơ tăng huyết áp 13% 

Hệ lụy lâm sàng

Bệnh gout

• Xảy ra khi acid uric >6,8 mg/dL 
• Tinh thể urat kết tinh tại khớp 

Triệu chứng:

• Đau cấp tính, dữ dội 
• Thường ở khớp bàn ngón chân cái 

Bệnh thận

• Sỏi urat 
• Viêm thận kẽ 
• Suy thận mạn 

Nguy cơ suy thận tăng 1,5–2 lần ở người tăng acid uric.

Bệnh tim mạch

Tăng acid uric liên quan:

• Tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim (RR ≈ 1,2–1,5) 
• Tăng nguy cơ đột quỵ 

Đái tháo đường type 2

• Acid uric góp phần gây kháng insulin 
• Dự báo nguy cơ mắc bệnh 

Tử vong

• Tăng acid uric liên quan tăng tử vong tim mạch 
• Đặc biệt ở nam giới 

Chẩn đoán

Tiêu chuẩn:

• Nam: >7 mg/dL 
• Nữ: >6 mg/dL 

Xét nghiệm liên quan:

• Creatinine 
• HbA1c 
• Lipid máu 

Chẩn đoán gout:

• Tinh thể urat trong dịch khớp (tiêu chuẩn vàng) 

Điều trị

Thay đổi lối sống:

• Giảm purin 
• Tránh rượu bia 
• Tăng vận động 
• Giảm cân 5-10% có thể giảm uric ~1 mg/dL

Điều trị thuốc:

• Ức chế xanthine oxidase: Allopurinol, Febuxostat 
• Tăng thải a.uric: Probenecid 
• Thuốc mới: Pegloticase (trường hợp nặng) 

Điều trị bệnh nền:

• Kiểm soát huyết áp 
• Kiểm soát đường huyết 

Phòng ngừa tăng acid uric máu

Phòng ngừa tăng acid uric máu đóng vai trò then chốt trong việc giảm nguy cơ mắc gout cũng như các bệnh lý chuyển hóa và tim mạch liên quan. Chiến lược phòng ngừa cần mang tính toàn diện, bao gồm can thiệp vào chế độ ăn uống, lối sống, kiểm soát bệnh nền và tầm soát định kỳ.

Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng

Hạn chế thực phẩm giàu purin. Các thực phẩm chứa hàm lượng purin cao làm tăng sản xuất acid uric nội sinh, do đó cần hạn chế:

• Nội tạng động vật (gan, thận, óc) 
• Thịt đỏ (bò, cừu, thịt thú rừng) 
• Một số loại hải sản (cá mòi, cá trích, tôm, cua) 

Khuyến cáo:

• Lượng purin nên < 400 mg/ngày ở người có nguy cơ cao 
• Ưu tiên nguồn đạm từ thực vật (đậu, đỗ) và thịt trắng (gia cầm) 

Giảm tiêu thụ fructose và đồ uống có đường:

• Nước ngọt có gas 
• Nước trái cây đóng hộp 
• Thực phẩm chế biến sẵn chứa siro fructose cao 

Hạn chế rượu bia:

• Tránh hoàn toàn ở người đã có tăng acid uric hoặc gout 

Tăng cường thực phẩm có lợi:

• Sữa ít béo: tăng thải a.uric 
• Cà phê: có thể giảm nguy cơ gout (giảm ~20–40% theo một số nghiên cứu) 
• Vitamin C: tăng đào thải uric (liều 500 mg/ngày có thể giảm ~0,5 mg/dL) 
• Rau xanh, trái cây tươi (ít đường) giúp cải thiện chuyển hóa 

Kiểm soát cân nặng và béo phì

Béo phì là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất có thể thay đổi được.

BMI ≥25 làm tăng nguy cơ tăng acid uric rõ rệt.

Giảm cân: Giảm 5–10% trọng lượng cơ thể có thể làm giảm acid uric 0,5–1 mg/dL 

Nguyên tắc:

• Giảm cân từ từ (0,5–1 kg/tuần) 
• Tránh nhịn ăn hoặc giảm cân quá nhanh vì có thể làm tăng acid uric tạm thời 

Tăng cường hoạt động thể lực

Hoạt động thể lực giúp:

• Cải thiện độ nhạy insulin 
• Giảm béo phì 
• Tăng thải acid uric 

Khuyến nghị:

• ≥150 phút/tuần hoạt động mức trung bình (đi bộ nhanh, đạp xe) 
• Hoặc ≥75 phút/tuần hoạt động mạnh 

Lưu ý: Tránh tập luyện quá sức đột ngột vì có thể làm tăng acid uric cấp tính 

Uống đủ nước

 Uống đủ nước giúp:

• Tăng lọc cầu thận 
• Tăng bài tiết acid uric 

Khuyến nghị:

• 2–2,5 lít/ngày (nhiều hơn nếu vận động hoặc thời tiết nóng) 

Ở bệnh nhân có tiền sử sỏi urat:

• Có thể cần ≥3 lít/ngày 

Kiểm soát bệnh lý nền

Tăng acid uric thường đi kèm các bệnh lý mạn tính:

• Tăng huyết áp: Kiểm soát huyết áp giúp cải thiện chức năng thận 
• Đái tháo đường: Kiểm soát đường huyết giúp giảm kháng insulin → giảm acid uric 
• Bệnh thận mạn: Điều trị sớm giúp hạn chế tích tụ uric 

Sử dụng thuốc hợp lý

Một số thuốc làm tăng acid uric cần được cân nhắc:

• Lợi tiểu thiazide 
• Furosemide 
• Aspirin liều thấp 

Giải pháp:

• Thay thế bằng thuốc khác nếu có thể (ví dụ: losartan có tác dụng giảm uric nhẹ) 
• Theo dõi acid uric định kỳ khi dùng thuốc kéo dài 

Tầm soát và theo dõi định kỳ

Đối tượng cần tầm soát:

• Nam giới >40 tuổi 
• Người béo phì 
• Người có tiền sử gia đình gout 
• Bệnh nhân hội chứng chuyển hóa 
•  Tần suất: 6–12 tháng/lần 

Mục tiêu:

• Phát hiện sớm tăng acid uric 
• Can thiệp kịp thời trước khi xuất hiện biến chứng 

Giáo dục sức khỏe và thay đổi hành vi

Yếu tố quan trọng nhưng thường bị bỏ qua là nhận thức của người bệnh:

• Hiểu rõ vai trò của chế độ ăn và lối sống 
• Tuân thủ điều trị lâu dài 
• Tránh tự ý dùng thuốc 

Can thiệp cộng đồng:

• Truyền thông dinh dưỡng 
• Khuyến khích vận động 
• Giảm tiêu thụ đồ uống có đường 

Dự phòng bằng thuốc (trong trường hợp nguy cơ cao)

Không phải tất cả bệnh nhân tăng acid uric đều cần dùng thuốc dự phòng, nhưng có thể cân nhắc trong các trường hợp:

• Acid uric >9 mg/dL 
• Có bệnh thận mạn 
• Có tiền sử gout 

Thuốc:

• Allopurinol liều thấp 
• Febuxostat (trong trường hợp không dung nạp)

Kết luận

Tăng acid uric máu là một rối loạn chuyển hóa phổ biến với xu hướng gia tăng mạnh mẽ trong xã hội hiện đại. Tỷ lệ mắc có thể lên tới 20% dân số trưởng thành, phản ánh sự thay đổi về lối sống, dinh dưỡng và mô hình bệnh tật toàn cầu.

Bệnh không chỉ giới hạn ở gout mà còn liên quan đến nhiều bệnh lý nguy hiểm như tim mạch, thận và đái tháo đường. Cơ chế bệnh sinh phức tạp, liên quan đến tương tác giữa di truyền, chuyển hóa và môi trường.

Do đó, chiến lược kiểm soát cần toàn diện:

• Thay đổi lối sống 
• Phát hiện sớm 
• Điều trị tích cực 

Việc nâng cao nhận thức cộng đồng và cá nhân hóa điều trị sẽ đóng vai trò then chốt trong việc giảm gánh nặng bệnh tật do tăng acid uric trong tương lai.

BS. Nguyễn Biên (Thọ Xuân Đường)