
Đột quỵ là gì?
Đột quỵ não là tình trạng tổn thương não cấp tính do sự gián đoạn đột ngột của dòng máu nuôi não hoặc do mạch máu não bị vỡ. Khi đó, các tế bào thần kinh không được cung cấp đủ oxy và dưỡng chất, dẫn đến tổn thương hoặc hoại tử. Nếu không được cấp cứu kịp thời, người bệnh có thể tử vong hoặc để lại những di chứng nặng nề về vận động, ngôn ngữ và nhận thức.
Đột quỵ được chia thành hai thể chính:
- Nhồi máu não: Xảy ra khi mạch máu nuôi não bị tắc nghẽn, thường do huyết khối hoặc cục máu đông di chuyển từ nơi khác đến. Đây là thể phổ biến nhất, chiếm khoảng 80–85% các trường hợp đột quỵ.
- Xuất huyết não: Xảy ra khi mạch máu trong não bị vỡ, khiến máu thoát vào nhu mô não và gây tổn thương các mô xung quanh. Thể này chiếm khoảng 15–20% các trường hợp.
Đột quỵ thường gặp ở người cao tuổi nhưng cũng có thể xảy ra ở người trẻ, đặc biệt khi có các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, béo phì, hút thuốc lá, bệnh tim mạch hoặc bất thường mạch máu não.
Vào mùa lạnh, tình trạng co mạch ngoại vi và tăng hoạt động của hệ thần kinh giao cảm có thể khiến huyết áp tăng cao. Đây là một trong những cơ chế giải thích sự gia tăng nguy cơ đột quỵ khi nhiệt độ môi trường giảm, nhất là ở người có bệnh lý tim mạch và mạch máu từ trước.
Những biện pháp phòng tránh đột quỵ khi thời tiết trở lạnh
1. Nhận biết sớm dấu hiệu đột quỵ
Nhận biết và xử trí kịp thời có ý nghĩa quyết định đối với khả năng sống sót và phục hồi của người bệnh. Các dấu hiệu đột quỵ thường xuất hiện đột ngột, có thể được ghi nhớ thông qua nguyên tắc B.E.F.A.S.T:
- B – Balance (Thăng bằng): Đột ngột chóng mặt, mất thăng bằng hoặc khó phối hợp động tác.
- E – Eyes (Mắt): Giảm hoặc mất thị lực đột ngột ở một hoặc cả hai mắt.
- F – Face (Khuôn mặt): Méo miệng, lệch mặt hoặc yếu một bên mặt.
- A – Arms (Cánh tay): Yếu, tê hoặc không thể nâng một bên tay; đôi khi kèm yếu chân cùng bên.
- S – Speech (Lời nói): Nói khó, nói ngọng, không hiểu lời nói hoặc không diễn đạt được ý muốn.
- T – Time (Thời gian): Gọi cấp cứu 115 ngay khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ.
Ngoài ra, đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột, đặc biệt khi kèm nôn, rối loạn ý thức hoặc các dấu hiệu thần kinh bất thường, cũng cần được đánh giá cấp cứu.
Đột quỵ là tình trạng cấp cứu tối khẩn cấp. Một số phương pháp điều trị tái tưới máu có thể được chỉ định trong khoảng 4,5 giờ đầu, trong khi một số trường hợp phù hợp có thể được can thiệp muộn hơn dựa trên kết quả chẩn đoán hình ảnh. Vì vậy, không nên chờ triệu chứng tự thuyên giảm hoặc áp dụng các biện pháp dân gian như chích máu đầu ngón tay, cạo gió, bấm huyệt để thay thế cấp cứu. Không tự ý cho người bệnh ăn uống hoặc sử dụng thuốc khi chưa được đánh giá y tế.
2. Giữ ấm cơ thể, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột
Khi tiếp xúc với môi trường lạnh, các mạch máu ngoại vi co lại nhằm hạn chế thất thoát nhiệt. Phản ứng này có thể làm tăng sức cản mạch máu và huyết áp, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người mắc bệnh tăng huyết áp.
Trong những ngày rét đậm, cần giữ ấm cơ thể, nhất là vùng đầu, cổ, ngực và bàn chân. Khi ra ngoài nên mặc đủ ấm, tránh tiếp xúc đột ngột với gió lạnh sau thời gian dài ở trong phòng kín.
Không nên tắm bằng nước quá lạnh, đặc biệt khi cơ thể đang mệt mỏi hoặc vừa vận động gắng sức. Người cao tuổi và người có bệnh tim mạch nên tắm trong phòng kín gió, sử dụng nước có nhiệt độ phù hợp và tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột.
Uống đủ nước cũng cần được duy trì trong mùa lạnh, bởi cảm giác khát thường giảm khi nhiệt độ xuống thấp. Tuy nhiên, uống nước ấm không phải là biện pháp đặc hiệu để ngăn ngừa đột quỵ.
3. Vận động hợp lý, tránh gắng sức đột ngột
Hoạt động thể lực thường xuyên giúp cải thiện chức năng tim mạch, hỗ trợ kiểm soát huyết áp, đường huyết và cân nặng. Tuy nhiên, vận động gắng sức đột ngột trong môi trường lạnh có thể làm tăng huyết áp và nhu cầu oxy của cơ tim.
Vào mùa đông, nên khởi động kỹ trước khi tập luyện, lựa chọn cường độ phù hợp với thể trạng và hạn chế tập thể dục ngoài trời khi nhiệt độ xuống quá thấp. Người có bệnh tim mạch hoặc từng bị đột quỵ cần tuân thủ hướng dẫn vận động của bác sĩ.
Sau khi thức dậy, đặc biệt ở người cao tuổi, nên thay đổi tư thế từ từ để hạn chế chóng mặt hoặc tụt huyết áp tư thế. Đây là biện pháp giúp giảm nguy cơ té ngã, không phải phương pháp phòng ngừa đột quỵ đặc hiệu.
4. Phòng ngừa nhiễm trùng đường hô hấp
Mùa đông xuân là thời điểm các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, đặc biệt là cúm, thường gia tăng. Nhiễm trùng cấp tính có thể kích hoạt phản ứng viêm, làm tăng gánh nặng lên hệ tim mạch và góp phần thúc đẩy các biến cố mạch máu ở người có nguy cơ cao.
Tiêm phòng cúm hằng năm theo khuyến cáo là biện pháp dự phòng cần thiết, nhất là đối với người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính.
Bên cạnh đó, cần duy trì vệ sinh cá nhân, giữ ấm, ăn uống đầy đủ và điều trị kịp thời các bệnh nhiễm trùng. Những biện pháp chăm sóc theo y học cổ truyền như ngâm chân nước ấm hoặc xoa bóp nhẹ nhàng có thể hỗ trợ thư giãn, cải thiện cảm giác dễ chịu nhưng chưa có đủ bằng chứng để khẳng định tác dụng phòng ngừa đột quỵ.
5. Kiểm soát các yếu tố nguy cơ lâu dài
Phòng ngừa đột quỵ không chỉ thực hiện khi thời tiết trở lạnh mà cần được duy trì thường xuyên. Trong đó, kiểm soát các bệnh lý nền có vai trò đặc biệt quan trọng.
Tăng huyết áp là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của cả nhồi máu não và xuất huyết não. Người bệnh cần theo dõi huyết áp thường xuyên, sử dụng thuốc đúng chỉ định và không tự ý ngừng điều trị khi huyết áp đã ổn định.
Đái tháo đường và rối loạn lipid máu có thể thúc đẩy quá trình tổn thương thành mạch, hình thành mảng xơ vữa và làm tăng nguy cơ tắc nghẽn mạch máu não. Việc kiểm soát đường huyết, lipid máu kết hợp với chế độ dinh dưỡng hợp lý giúp giảm nguy cơ biến chứng tim mạch.
Bệnh lý tim mạch, đặc biệt là rung nhĩ, có thể dẫn đến hình thành huyết khối trong tim và gây tắc mạch não. Những người mắc rung nhĩ cần được đánh giá nguy cơ đột quỵ để sử dụng thuốc chống đông khi có chỉ định.
Ngoài ra, hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia, sử dụng chất gây nghiện, ít vận động và thừa cân, béo phì đều làm gia tăng nguy cơ đột quỵ.
Người từng bị cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ cần đặc biệt chú trọng dự phòng tái phát. Việc sử dụng thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống đông, thuốc hạ lipid máu hoặc các phương pháp điều trị khác phải dựa trên nguyên nhân gây bệnh và chỉ định của bác sĩ.
6. Duy trì lối sống lành mạnh và khám sức khỏe định kỳ
Một chế độ sinh hoạt hợp lý có ý nghĩa lâu dài đối với sức khỏe mạch máu. Nên ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ, rau xanh, trái cây, cá và các nguồn chất béo không bão hòa; đồng thời hạn chế muối, thực phẩm chế biến sẵn và chất béo bão hòa.
Duy trì vận động đều đặn, ngủ đủ giấc, kiểm soát căng thẳng, không hút thuốc lá và hạn chế rượu bia là những biện pháp giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, chuyển hóa.
Người có yếu tố nguy cơ nên khám sức khỏe định kỳ để theo dõi huyết áp, đường huyết, lipid máu và đánh giá tình trạng tim mạch. Tần suất tái khám cần được cá thể hóa theo tình trạng bệnh, thay vì áp dụng một khoảng thời gian cố định cho tất cả mọi người.
Vai trò của y học cổ truyền trong phòng ngừa và phục hồi sau đột quỵ
Trong y học cổ truyền, đột quỵ não có nhiều biểu hiện tương ứng với phạm vi chứng trúng phong, thường gặp các triệu chứng như bán thân bất toại, khẩu nhãn oa tà, ngôn ngữ bất lợi hoặc rối loạn ý thức.
Quan điểm “trị vị bệnh” của y học cổ truyền đề cao việc phòng bệnh từ sớm, điều chỉnh lối sống và duy trì sự cân bằng trong hoạt động của cơ thể. Các phương pháp dưỡng sinh, thái cực quyền, khí công và vận động phù hợp có thể góp phần cải thiện thể lực, khả năng giữ thăng bằng và chất lượng cuộc sống.
Đối với người bệnh sau đột quỵ, một số phương pháp như châm cứu, xoa bóp và tập luyện phục hồi chức năng có thể được cân nhắc sử dụng phối hợp tùy tình trạng cụ thể. Tuy nhiên, hiệu quả của từng phương pháp còn phụ thuộc vào chỉ định và chất lượng bằng chứng nghiên cứu.
Cần nhấn mạnh rằng các bài thuốc và phương pháp điều trị y học cổ truyền không thay thế được việc kiểm soát huyết áp, đường huyết, điều trị rối loạn lipid máu hoặc các biện pháp dự phòng đột quỵ đã được chứng minh hiệu quả. Việc phối hợp điều trị cần có sự đánh giá của bác sĩ để bảo đảm an toàn, đặc biệt ở người đang sử dụng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu.
Kết luận
Đột quỵ là bệnh lý nguy hiểm, có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề, trong khi thời tiết lạnh có thể làm gia tăng nguy cơ ở những người có bệnh lý nền. Giữ ấm cơ thể, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột, vận động phù hợp và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ là những biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khỏe trong mùa đông.
Quan trọng hơn, phòng ngừa đột quỵ phải là quá trình chăm sóc sức khỏe lâu dài, kết hợp giữa điều trị bệnh nền, duy trì lối sống khoa học và theo dõi sức khỏe định kỳ. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu đột quỵ càng sớm càng tốt, bởi mỗi phút chậm trễ đều có thể ảnh hưởng đến cơ hội hồi phục.
Ban chuyên môn Thọ Xuân Đường

.gif)









